คำนำ

การแพทย์แผนจีน (Traditional Chinese Medicine, TCM) เป็นระบบการแพทย์ที่ใช้กันมาต่อเนื่องไม่น้อยกว่าสองพันปี ปัจจุบัน WHO ได้บรรจุรหัสโรคแพทย์แผนจีนไว้ใน ICD-11 (Chapter 26) และผู้ป่วยจำนวนมากในประเทศไทยใช้สมุนไพรจีนหรือบริการฝังเข็มควบคู่กับการรักษาทางแพทย์แผนปัจจุบัน บุคลากรทางการแพทย์จึงควรมีความรู้พื้นฐานพอที่จะ (1) สื่อสารกับผู้ป่วย (2) ระมัดระวัง drug-herb interactions (3) ทราบหลักฐานและขอบเขตของการบูรณาการ และ (4) ส่งต่อ-ปรึกษาแพทย์แผนจีนเมื่อเหมาะสม

ตำราเล่มนี้เขียนขึ้นโดยมุ่งเน้น ผู้อ่านที่เป็นบุคลากรแพทย์แผนปัจจุบัน โดยเฉพาะแพทย์เวชปฏิบัติทั่วไป (GP) เน้นการเชื่อมโยงแนวคิด TCM เข้ากับสรีรวิทยา-เภสัชวิทยา-หลักฐานเชิงประจักษ์ที่บุคลากรแพทย์ทุกคนคุ้นเคย ทุกบทมี "Modern Correlate" และ "Clinical Pearl" เพื่อให้นำไปใช้ในคลินิกได้จริง

ผู้เขียนขอเน้นว่าตำราเล่มนี้ ไม่ได้สนับสนุนให้แพทย์แผนปัจจุบันสั่งยาสมุนไพรจีนเอง หากแต่มุ่งให้ความรู้เพื่อใช้สื่อสาร ประสานงาน และปกป้องความปลอดภัยของผู้ป่วย ผู้ที่ต้องการประกอบโรคศิลปะแพทย์แผนจีนต้องผ่านการอบรมและขึ้นทะเบียนตามกฎหมาย

ภาคที่ 1 — ทฤษฎีพื้นฐานแพทย์แผนจีน

บทที่ 1 · ปรัชญา บริบท และการมองโลกของแพทย์แผนจีน

ก่อนเข้าสู่เนื้อหาเทคนิค จำเป็นต้องเข้าใจมุมมองทางปรัชญาของ TCM เพื่อให้ตีความศัพท์และแนวคิดได้อย่างถูกต้อง

1.1 รากทางประวัติศาสตร์

แพทย์แผนจีนพัฒนาขึ้นในช่วง คัมภีร์หวังตี้เน่ยจิง (黄帝内经 Huang Di Nei Jing) ซึ่งเรียบเรียงในยุค 200 ปีก่อนคริสตกาลถึงคริสต์ศตวรรษที่ 1 ตามด้วยตำรา Shang Han Lun (伤寒论) ของจางจ้งจิ่งในราว ค.ศ. 220 ซึ่งเป็นต้นตำรับยา 110 ตำรับและทฤษฎี Six-Stage โครงสร้างทฤษฎีหลักได้รับอิทธิพลจากสามสายปรัชญา: เต๋า (Daoism — แนวคิดธรรมชาติและการไหล) ขงจื๊อ (Confucianism — ลำดับชั้นทางสังคมที่สะท้อนในระบบอวัยวะ) และพุทธมหายาน (ที่เข้ามาในยุคหลัง)

1.2 มุมมองที่แตกต่างจากการแพทย์แผนปัจจุบัน

มิติ	การแพทย์แผนปัจจุบัน	การแพทย์แผนจีน
ปรัชญา	Reductionist — แยกส่วนเพื่อเข้าใจ	Holistic + Systemic — เน้นความสัมพันธ์
หน่วยอธิบาย	ระดับโมเลกุล เซลล์ เนื้อเยื่อ	ระดับ pattern ของ Qi-Blood-Yin-Yang
การวินิจฉัย	โรค (disease, ICD)	รูปแบบ (pattern, 证 zheng)
การรักษา	ตามโรค ตาม guideline	ตาม pattern เฉพาะบุคคล
มุมมองเวลา	เน้นปัจจุบัน + acute	เน้น constitution + chronic + ฤดูกาล

หลักการสำคัญที่ผู้อ่านควรจดจำคือ "同病异治, 异病同治" หรือ "โรคเดียวกัน รักษาต่างกัน; โรคต่างกัน รักษาเหมือนกัน" — สะท้อนว่า TCM รักษา pattern ไม่ใช่ disease

1.3 การจัดการความรู้สึก "ไม่เป็นวิทยาศาสตร์"

บุคลากรแพทย์ที่อ่านครั้งแรกอาจรู้สึกว่าศัพท์ TCM ดูเป็นนามธรรม การแก้ปัญหาคือเปิดรับ หลักการแปลคำ:

• "Qi" ≠ พลังลึกลับ → คือชื่อรวมของฟังก์ชันทางสรีรวิทยา (metabolism, autonomic, microcirculation)
• "ตับ TCM" (肝) ≠ hepatic organ → คือฟังก์ชัน hepato-biliary + autonomic + neuropsych
• "ลม" (风) ≠ ลมตามอุตุนิยม → คือกลุ่มอาการที่มาเร็ว เปลี่ยนเร็ว มักอยู่ส่วนบน (อาจเทียบ acute viral, allergic reaction, internal Wind = stroke/seizure)

เมื่อเปิดใจมองว่าศัพท์เหล่านี้คือ วิธีการเข้ารหัสปรากฏการณ์ทางคลินิก ก่อนยุค biomedicine ผู้อ่านจะเริ่มเห็นว่า TCM และการแพทย์แผนปัจจุบันมักพูดถึงสิ่งเดียวกันด้วยภาษาคนละชุด

บทที่ 2 · หยิน-หยาง (Yin-Yang)

"阴阳者，天地之道也" — หยินหยางเป็นวิถีของฟ้าและแผ่นดิน (Su Wen, ตอนที่ 5)

2.1 นิยามสำคัญ

หยินและหยางเป็นคู่ตรงข้ามที่มี 4 คุณสมบัติเสมอ: (1) พึ่งพาซึ่งกันและกัน (2) แปรเปลี่ยนได้ (3) สามารถสมดุลกันได้ (4) สร้างปฏิสัมพันธ์เชิง dynamic ไม่หยุดนิ่ง

มิติ	หยิน 阴	หยาง 阳
อุณหภูมิ	เย็น	ร้อน
ทิศ	ภายใน · ลง · ขวา	ภายนอก · ขึ้น · ซ้าย
ลักษณะ	โครงสร้าง · สงบ · มืด · ชื้น	ฟังก์ชัน · เคลื่อน · สว่าง · แห้ง
เวลา	กลางคืน · ฤดูใบไม้ร่วง-หนาว	กลางวัน · ฤดูใบไม้ผลิ-ร้อน
เพศชีวภาพ	หญิง	ชาย
สรรพสิ่งร่างกาย	โครงสร้าง เลือด สารน้ำ	การเผาผลาญ ความร้อน อุณหภูมิ

2.2 ความผิดปกติ 4 รูปแบบ

รูปแบบ	กลไก	อาการเด่น	Modern correlate
Yin xu (阴虚)	หยินขาด หยางเด่นโดย relative	ร้อนช่วงบ่าย-เย็น เหงื่อออกกลางคืน ปากแห้ง ชีพจรเร็ว-เล็ก	Menopause early stage, hyperthyroid, chronic dehydration
Yang xu (阳虚)	หยางขาด หยินเด่นโดย relative	ขี้หนาว อ่อนเพลีย ท้องร่วงน้ำใส แขนขาเย็น	Hypothyroid, adrenal insufficiency
Yin sheng (阴盛)	หยินมาก เกิดความเย็นภายใน	ตัวเย็น ปัสสาวะใส ลิ้นซีดชื้น	Hypothermia, vagal predominance
Yang sheng (阳盛)	หยางมาก ทำให้เกิดความร้อน	ไข้ ปัสสาวะข้น ลิ้นแดง ชีพจรเร็ว-แน่น	Acute infection, sympathetic surge

2.3 หลักการประยุกต์ในคลินิก

คำถามแรกที่นักแพทย์ TCM ถามตัวเองเสมอคือ "ผู้ป่วยรายนี้มี imbalance ไปทาง Yin หรือ Yang?" เพราะการรักษาจะตรงกันข้ามกับ imbalance:

• Yin xu → ใช้สมุนไพรบำรุงหยิน (เช่น 六味地黄丸 Liu Wei Di Huang Wan)
• Yang xu → ใช้สมุนไพรอุ่นบำรุงหยาง (เช่น 金匮肾气丸 Jin Gui Shen Qi Wan)
• Yang sheng (heat) → ใช้สมุนไพรเย็นล้างความร้อน (เช่น 白虎汤 Bai Hu Tang)
• Yin sheng (cold) → ใช้สมุนไพรอุ่น (เช่น 理中汤 Li Zhong Tang)

บทที่ 3 · ห้าธาตุ — Wu Xing (五行)

3.1 ตารางความสัมพันธ์

Wu Xing แปลตรงตัวว่า "ห้าการเคลื่อน" — ดีกว่าคำว่า Five Elements ที่เคยใช้ในตำราเก่า เพราะเน้นความเป็น กระบวนการ ไม่ใช่สสารคงที่

ธาตุ	ฤดู	Zang	Fu	รสที่สัมพันธ์	อารมณ์	อวัยวะรับสัมผัส	เนื้อเยื่อ
ไม้ Mu (木)	ใบไม้ผลิ	ตับ	ถุงน้ำดี	เปรี้ยว	โกรธ	ตา	เอ็น
ไฟ Huo (火)	ฤดูร้อน	หัวใจ	ลำไส้เล็ก	ขม	ดีใจ	ลิ้น	เส้นเลือด
ดิน Tu (土)	ปลายฤดูร้อน	ม้าม	กระเพาะ	หวาน	คิดมาก	ปาก	กล้ามเนื้อ
ทอง Jin (金)	ใบไม้ร่วง	ปอด	ลำไส้ใหญ่	เผ็ด	เศร้า	จมูก	ผิวหนัง+ขน
น้ำ Shui (水)	ฤดูหนาว	ไต	กระเพาะปัสสาวะ	เค็ม	กลัว	หู	กระดูก

3.2 สอง cycles หลัก

Generation cycle (相生 Sheng): ไม้ → ไฟ → ดิน → ทอง → น้ำ → ไม้ — "แม่ป้อนลูก" ตับ (ไม้) ส่งเสริมหัวใจ (ไฟ); หัวใจส่งเสริมความอบอุ่นให้ม้าม (ดิน) เป็นต้น

Control cycle (相克 Ke): ไม้ → ดิน → น้ำ → ไฟ → ทอง → ไม้ — "ป้องกันการกินเกิน" ตับคุมม้าม; เมื่อตับอั้น (Liver Qi stagnation) จะกระทบม้าม (เกิด functional GI disorders เช่น IBS)

เมื่อ cycles ไม่สมดุล จะเกิด "invading-insulting" patterns เช่น

• 木乘土 "ไม้รุกดิน" (Liver overacts on Spleen) — Liver Qi stagnation รบกวนการย่อย → IBS, functional dyspepsia
• 水不涵木 "น้ำไม่หล่อเลี้ยงไม้" (Kidney Yin def → Liver Yang rises) — perimenopausal hot flushes + headache
• 金不生水 "ทองไม่สร้างน้ำ" (Lung deficiency → Kidney def) — chronic cough → kidney fatigue

บทที่ 4 · สารพื้นฐาน — Qi · Blood · Body Fluids · Jing · Shen

4.1 Qi (气) — พลังงาน-สาร

Qi เป็นแนวคิดเชิงฟังก์ชัน ครอบคลุมเมตาบอลิซึม การเคลื่อนของของเหลว autonomic tone และ microcirculation ไม่มี 1:1 correlate ในแพทย์แผนปัจจุบัน แต่ใกล้กับ "ATP-mediated metabolism + autonomic tone + neuropeptide signaling" รวมกัน

5 ประเภท Qi หลัก

ประเภท	อักษรจีน	ที่มา	หน้าที่
Yuan Qi (Original)	元气	Jing จากพ่อแม่ (constitutional)	Baseline metabolic capacity, ตั้งอยู่ที่ไต
Zong Qi (Gathering)	宗气	อากาศ (ปอด) + อาหาร (ม้าม)	หล่อเลี้ยงหัวใจ-ปอด, การหายใจ
Ying Qi (Nutritive)	营气	จาก Spleen, ใน meridians	หล่อเลี้ยงเนื้อเยื่อ — เปรียบกับ blood-vascular delivery
Wei Qi (Defensive)	卫气	Lung disperse	ป้องกัน external pathogen, regulate sweat — ใกล้กับ innate immunity
Zang-Fu Qi	脏腑之气	functional Qi ของแต่ละอวัยวะ	ฟังก์ชันเฉพาะ

Qi disorders 4 รูปแบบ

1. Qi xu (气虚 deficiency) — เพลีย หายใจสั้น เสียงเบา — เทียบ chronic fatigue, anemia, post-viral asthenia, mitochondrial dysfunction
2. Qi zhi (气滞 stagnation) — แน่นอก ปวดเมื่อย เปลี่ยนตำแหน่ง — เทียบ functional disorders, somatization, autonomic dysregulation
3. Qi xian (气陷 sinking) — prolapse, hemorrhoid, urinary incontinence — เทียบ pelvic floor weakness, ptosis
4. Qi ni (气逆 rebellion) — สะอึก คลื่นไส้ ไอ — เทียบ reflux, vomiting, certain coughs

4.2 Blood (血 Xue)

Blood ใน TCM ครอบคลุมมากกว่าฮีมาโทโลจี — รวมถึง tissue perfusion, nourishment และ "Mind-housing" (Heart เก็บ Shen ไว้ใน Blood)

• Blood deficiency (血虚) — ซีด ใจสั่น เวียนศีรษะ ผมร่วง ตาลาย ประจำเดือนน้อย → เทียบ anemia (Hb < 12), iron def, B12/folate def, postpartum, chronic disease anemia
• Blood stasis (血瘀 Xue Yu) — ปวดแสบจุดเดียว ก้อนแข็ง ลิ้นม่วง ผิวหมองคล้ำ → เทียบ atherosclerosis, venous stasis, endometriosis, fibroma, post-traumatic syndromes

4.3 Body Fluids (津液 Jin Ye)

แบ่งเป็น Jin (津) — ของเหลวบางผิว (เหงื่อ น้ำตา น้ำลาย mucosal moisture) และ Ye (液) — ของเหลวข้น (synovial fluid, CSF, marrow, reproductive fluid)

ความผิดปกติหลัก:

• Fluid deficiency (津液不足) — ปาก-ผิว-ตาแห้ง ปัสสาวะน้อย-เข้ม → dehydration, Sjögren, postmenopausal dryness
• Phlegm-Damp (痰湿) — รู้สึกหนัก ผิวมัน ลิ้นฝ้าหนา edema → metabolic syndrome, NAFLD, atherosclerosis, lymphedema

หมายเหตุ: "Phlegm" ใน TCM ≠ sputum อย่างเดียว แต่รวม internal phlegm ที่ manifest เป็น lipoma, cyst, plaque, foggy mind

4.4 Jing (精) — Essence

Jing คือ "พลังต้นทุน" ของชีวิต กำหนดการเจริญเติบโต การสืบพันธุ์ และอายุยืน เก็บอยู่ที่ไต

	Pre-Heaven 先天	Post-Heaven 后天
ที่มา	จากพ่อแม่ (ขณะปฏิสนธิ)	จากอาหาร + อากาศ + lifestyle
ปริมาณ	คงที่ (ค่อยๆ ลด)	เติมได้
เทียบสมัยใหม่	genetic / epigenetic, telomere, mitochondrial DNA	nutrition, sleep, stress management

Jing depletion → premature aging, infertility, recurrent miscarriage, developmental delay, early menopause, osteoporosis, ผมหงอกเร็ว, neurodegeneration

4.5 Shen (神) — Mind / Spirit

Shen ครอบคลุม consciousness, cognition, affect — อยู่ที่ Heart (心藏神) แต่มี 4 องค์ประกอบรองในแต่ละ Zang

• Hun (魂 ethereal soul) ที่ตับ → sleep, dreams, vision/imagination
• Po (魄 corporeal soul) ที่ปอด → instinct, sensation, reflex
• Yi (意 intellect) ที่ม้าม → thought, factual memory
• Zhi (志 will) ที่ไต → willpower, long-term memory

Shen disturbance ที่ GP จะเจอ:

• Insomnia + anxiety + restless → Heart Yin/Blood def, Heart-Kidney disharmony
• Mania → Phlegm-Fire harassing Heart → acute psychosis
• Depression → Liver Qi stagnation ± Heart Blood def → unipolar depression
• Foggy mind → Phlegm misting Mind → cognitive dysfunction, MCI

บทที่ 5 · อวัยวะภายใน — Zang-Fu (脏腑)

5.1 5 Zang (脏 ตัน-ทึบ-เก็บ Qi)

TCM	ไทย	Functions หลัก	Modern correlate
心 Heart	หัวใจ	Govern Blood + house Shen	Cardiovascular + cognition
肺 Lung	ปอด	Govern Qi + skin/sweat + descending	Respiratory + dermatologic + innate immune
脾 Spleen	ม้าม	Transform food + house intellect	Digestive (incl. ลำไส้-ตับอ่อน) + glucose homeostasis + immune + connective tissue tone
肝 Liver	ตับ	Smooth Qi flow + store Blood + house Hun	Hepato-biliary + autonomic + neuropsych
肾 Kidney	ไต	Store Jing + govern bones/marrow + reproduction	Renal + adrenal + reproductive + neurological + bone

5.2 6 Fu (腑 กลวง-ขนส่ง)

TCM	ไทย	หน้าที่
胆 Gallbladder	ถุงน้ำดี	เก็บ-ปล่อยน้ำดี + decision-making
胃 Stomach	กระเพาะ	"Rotting + ripening" ของอาหาร
小肠 Small Intestine	ลำไส้เล็ก	Separate clear (nutrients) from turbid (waste)
大肠 Large Intestine	ลำไส้ใหญ่	Reabsorb water + transmit waste
膀胱 Bladder	กระเพาะปัสสาวะ	Store + excrete urine via Qi transformation
三焦 San Jiao	Triple Burner	Pathway ของ Yuan Qi + body fluids — ไม่มี anatomic counterpart

5.3 รูปแบบความผิดปกติของ Zang ที่สำคัญสำหรับ GP

หัวใจ (Heart)

• Heart Blood def — palpitation + insomnia + anxiety + ลิ้นซีด → iron def anemia, postpartum
• Heart Yin def — palpitation + 5-palm heat + night sweat + ลิ้นแดงปลายลิ้น → hyperthyroid early, perimenopause
• Heart Fire — acute mania + insomnia รุนแรง + แผลในปาก + ปัสสาวะข้น → acute psychosis, hypertensive crisis
• Heart Yang def — palpitation + ขาเย็น + edema + ชีพจรอ่อน → CHF, sinus brady

ปอด (Lung)

• Lung Qi def — เหนื่อยง่าย เสียงเบา เป็นหวัดบ่อย → chronic bronchitis, asthma, immunodeficiency
• Lung Yin def — ไอแห้ง คอแห้ง แก้มแดง เสมหะติดเลือด → pulmonary TB, post-COVID, chronic dry cough
• Phlegm-Damp in Lung — ไอเสมหะมาก-ขาว แน่นหน้าอก → COPD, chronic bronchitis

ม้าม (Spleen)

• Spleen Qi def — เหนื่อย ผอม อาหารไม่ย่อย ท้องเสียบ่อย → IBS-D, functional dyspepsia, chronic fatigue, mild anemia
• Spleen Yang def — ข้างต้น + ขาเย็น + ท้องเย็น + ถ่ายเหลวรุนแรง → hypothyroid GI sx, IBS-D รุนแรง
• Spleen Qi sinking — prolapse, hemorrhoid, urinary frequency → pelvic floor weakness, gastroptosis
• Damp accumulation in Spleen — รู้สึกหนัก ลิ้นฝ้าหนา bloating → metabolic syndrome, NAFLD, obesity

ตับ (Liver) — รูปแบบที่พบบ่อยที่สุดใน OPD

• Liver Qi stagnation (肝气郁结) ⭐ — หงุดหงิด ถอนหายใจ ลูกในคอ (Plum-pit Qi) ปวดเมื่อยข้างลำตัว ประจำเดือนผิดปกติ → IBS, functional dyspepsia, GERD, PMS/PMDD, somatic anxiety
• Liver Yang rising — ปวดศีรษะกระหม่อม เวียน หงุดหงิด ตาแดง → hypertension, migraine, perimenopause
• Liver Fire — ตาแดงเฉียบพลัน ปวดศีรษะรุนแรง ขมในปาก ท้องผูก → acute hypertensive episode, conjunctivitis
• Liver Wind — สั่น ชัก เวียน ปากเบี้ยว → seizure, stroke, Parkinsonian sx
• Liver Blood def — ตาแห้ง ตาลาย ประจำเดือนน้อย เล็บเปราะ ชา → iron def anemia, dry eye
• Liver Damp-Heat — ตัวเหลือง ก้อนตับ herpes genital ตกขาว → viral hepatitis, cholestasis, PID

ไต (Kidney) — "Root of life"

• Kidney Yang def — ขาเย็น ปวดเอวเย็น edema ขา ปัสสาวะใสบ่อย sexual dysfunction หอบหืดแย่ลงเมื่ออากาศเย็น → hypothyroid, adrenal insufficiency, age-related decline
• Kidney Yin def — ปวดเอวแห้ง ร้อนวูบวาบ เหงื่อกลางคืน หูอื้อ เวียน ปัสสาวะข้น infertility → perimenopause, adrenal-driven anxiety, early hyperthyroid
• Kidney Jing def — premature aging, infertility, developmental delay, ผมหงอกเร็ว, osteoporosis → constitutional/chronic
• Kidney failing to grasp Qi — เหนื่อยง่าย หายใจสั้น chronic asthma → COPD, chronic asthma

บทที่ 6 · ระบบเส้นลมปราณ — Jing Luo (经络)

6.1 องค์ประกอบของระบบ

• 12 Regular Meridians (十二经脉) — เชื่อม Zang-Fu กับร่างกาย
• 8 Extraordinary Vessels (奇经八脉) — reservoir ของ Qi/Blood
• Luo Vessels (络脉) — collaterals
• Sinew channels (经筋) — เส้นเอ็นกล้ามเนื้อ-เอ็น
• Cutaneous regions (皮部) — เส้นผิวหนัง

6.2 12 Regular Meridians และ Qi flow cycle

Qi ไหลเรียงตามช่วงเวลา 24 ชม. แต่ละ meridian มีช่วง "peak" 2 ชม:

เวลา	Meridian	Pinyin	Code
03-05	ปอด	Fèi	LU
05-07	ลำไส้ใหญ่	Dà Cháng	LI
07-09	กระเพาะ	Wèi	ST
09-11	ม้าม	Pí	SP
11-13	หัวใจ	Xīn	HT
13-15	ลำไส้เล็ก	Xiǎo Cháng	SI
15-17	กระเพาะปัสสาวะ	Páng Guāng	BL
17-19	ไต	Shèn	KI
19-21	เยื่อหุ้มหัวใจ	Xīn Bāo	PC
21-23	ซานเจียว	Sān Jiāo	SJ/TE
23-01	ถุงน้ำดี	Dǎn	GB
01-03	ตับ	Gān	LR

การประยุกต์ใช้: ผู้ป่วยที่ตื่นตอน 1-3 น. ทุกคืน + อาการ Liver pattern → consider Liver-related issue (autonomic, hormonal); ตื่น 3-5 น. + ไอ → Lung issue

6.3 8 Extraordinary Vessels (奇经八脉)

"Reservoirs" ของ Qi/Blood — ไม่เชื่อม Zang-Fu โดยตรง แต่เพิ่ม capacity เมื่อมี surplus และจ่าย Qi เมื่อ deficiency

เส้น	ภาษาจีน	Function	Master point
Du Mai (Yang governing)	督脉	Yang ของร่างกาย + brain + spinal axis	SI3
Ren Mai (Yin governing)	任脉	Yin + reproductive (ผู้หญิง)	LU7
Chong Mai (Penetrating)	冲脉	"Sea of Blood" + reproductive	SP4
Dai Mai (Girdling)	带脉	Binds vertical channels (waist)	GB41
Yang Qiao + Yin Qiao Mai	阳/阴跷脉	Eyes, walking, sleep cycle	BL62 / KI6
Yang Wei + Yin Wei Mai	阳/阴维脉	Linking vessels	SJ5 / PC6

6.4 หลักฐานทางสรีรวิทยา

Meridians ไม่ตรงกับ anatomic structure ใด แต่มีหลักฐานสนับสนุน partial:

• Langevin HM 2002 (Anat Rec) — 80% ของ acupoints อยู่ตามแนว connective tissue planes (intermuscular/intramuscular fascia)
• Goldman N 2010 (Nat Neurosci) — การฝังเข็มที่ ST36 ปลดปล่อย adenosine บริเวณนั้น → antinociception ผ่าน A1 receptor
• fMRI studies — การกระตุ้น acupoint จุดเฉพาะ activate cortical regions ที่สอดคล้องกับ function เช่น GB37 → visual cortex
• Acupoints มี lower electrical impedance และ higher density of mast cells + free nerve endings เทียบกับเนื้อเยื่อรอบข้าง

ภาคที่ 2 — การวินิจฉัยและการแยกแยะรูปแบบ

บทที่ 7 · สี่วิธีตรวจ — Si Zhen (四诊)

"望而知之谓之神, 闻而知之谓之圣, 问而知之谓之工, 切而知之谓之巧" — มอง→หยั่งรู้, ฟัง→ผู้รู้, ถาม→ช่าง, สัมผัส→ฝีมือดี (Nan Jing)

7.1 Wang (望) — Inspection

• General appearance + vitality (Shen) — ดู spark in eyes; sparkle = good prognosis
• สีหน้า — ขาว (Qi/Blood def, cold) · แดง (heat) · เหลือง (Spleen def, Damp) · ม่วงคล้ำ (Blood stasis) · ดำ (Kidney def, Cold)
• ลิ้น (รายละเอียดบทถัดไป) — สำคัญที่สุด
• ท่าทาง การเคลื่อนไหว

7.2 Wen (闻) — Listening + Smelling

• เสียง: เบา-สั้น (Qi def) vs ดัง-ดิบ (heat/excess)
• การหายใจ: สั้น (Lung Qi def) · หายใจลำบาก-เสียงครืดคราด (Phlegm)
• กลิ่น: กลิ่นปาก กลิ่นกาย

7.3 Wen (问) — Inquiry: 10 Questions (Shi Wen)

1. ความรู้สึกเย็น/ร้อน + เหงื่อ
2. ลักษณะการเหงื่อออก (กลางวัน/กลางคืน, ตามตัว/เฉพาะที่)
3. ปวดศีรษะ + อาการตามร่างกาย
4. การถ่ายอุจจาระ + ปัสสาวะ
5. การกินอาหาร + ความหิว/กระหาย
6. แน่นหน้าอก + ท้อง
7. การได้ยิน
8. การนอน
9. ประจำเดือน (สำหรับผู้หญิง)
10. ประวัติเก่า + ครอบครัว

7.4 Qie (切) — Palpation

• ชีพจร — บทถัดไปลงรายละเอียด
• คลำท้อง (腹诊) — Hara diagnosis (japanese tradition); ตรวจ tenderness/mass/pulsation
• คลำ acupoint tenderness — Ah Shi points บอกตำแหน่ง stagnation

บทที่ 8 · การตรวจลิ้นและชีพจร

8.1 ลิ้นวินิจฉัย (舌诊)

4 มิติที่ต้องดู

มิติ	การตีความ
1. สีลิ้น (舌质)	ซีด=Qi/Blood def · แดง=Heat · แดงเข้ม=heat in Blood · ม่วง=stasis/cold
2. รูปร่าง (舌形)	เล็ก-แห้ง=Yin/Blood def · บวม-รอยฟัน=Spleen Qi/Yang def, Damp · มีรอยแตก=Yin def · ปลายแดง=Heart Fire · ข้างแดง=Liver Fire
3. ฝ้า (舌苔)	บางขาว=ปกติ · หนาขาวเหนียว=Cold-Damp · หนาเหลือง=Damp-Heat · ลอก/ไม่มีฝ้า=Yin def · ดำ=heat รุนแรงหรือเย็นจัด
4. เส้นเลือดใต้ลิ้น (舌下脉)	โปนสีเข้ม=Blood stasis (cardiovascular, OB-GYN, post-trauma)

การตีความระดับ GP

ลิ้นแบบ	คิดถึง
ซีด ฝ้าขาว รอยฟัน บวม	Spleen Qi def + Damp → chronic fatigue, IBS, mild anemia
แดง ฝ้าหนาเหลือง	Damp-Heat → H. pylori, GERD, periodontitis
ปลายแดงมาก ลอกฝ้า	Heart/Stomach Yin def → perimenopause, dehydration, atrophic gastritis
ม่วงคล้ำ เส้นเลือดใต้ลิ้นโปน	Blood stasis → atherosclerosis, dysmenorrhea, post-trauma
เล็ก แห้ง รอยแตก	Yin/Blood def + dehydration

8.2 ชีพจรวินิจฉัย (脉诊)

ตำแหน่งจับชีพจร

3 ตำแหน่งที่ radial artery × 3 ระดับ (superficial / middle / deep):

ตำแหน่ง	Pinyin	ขวา	ซ้าย
Cun (ติดข้อมือ)	寸	Lung	Heart
Guan (กลาง)	关	Spleen / Stomach	Liver / GB
Chi (ฝั่งศอก)	尺	Kidney Yang	Kidney Yin

8 ชีพจรหลัก (สำหรับผู้เริ่มต้น จาก 28 classical pulses)

ชีพจร	จีน	ลักษณะ	บ่งบอก
Floating	浮 Fu	คลำได้ที่ผิว ลึกลง→หาย	Exterior pattern (URI early)
Sinking	沉 Chen	ต้องกดลึกถึงคลำได้	Interior pattern
Slow	迟 Chi	<60 ครั้ง/นาที	Cold pattern
Rapid	数 Shu	>90 ครั้ง/นาที	Heat pattern
Wiry	弦 Xian	แน่น เหมือนสายกีตาร์	Liver pattern, ปวด, Phlegm
Slippery	滑 Hua	ลื่น เป็น "ลูกปัด"	Phlegm, ตั้งครรภ์, food stagnation
Thready	细 Xi	เล็กบาง	Blood/Yin def
Weak	弱 Ruo	อ่อน + ลึก	Qi def

การตีความเชิงคลินิก

• Wiry + rapid = Liver Yang rises / Liver Fire → ตรวจ BP, TSH, perimenopause
• Slippery + rapid = Phlegm-Heat → ตรวจ metabolic syndrome, NAFLD
• Thready + weak = Blood/Qi def → ตรวจ CBC, ferritin, B12
• Floating + rapid = Wind-Heat URI
• Sinking + slow = Interior cold

บทที่ 9 · หลัก 8 ประการ — Ba Gang (八纲)

Ba Gang เป็นกรอบแรกของการแยก pattern — จัด dimension ของโรคเป็น 4 คู่ตรงข้าม

9.1 4 คู่ตรงข้าม

มิติ	จีน	คำถาม	นัยทางการรักษา
Yin / Yang	阴阳	ภาพรวม	สรุปจาก 6 มิติด้านล่าง
Exterior / Interior	表里 Biao Li	ลึกแค่ไหน?	Acute URI=exterior · chronic=interior
Cold / Heat	寒热 Han Re	ร้อนหรือเย็น?	Cold→อุ่น · Heat→เย็น
Deficient / Excess	虚实 Xu Shi	upright Qi vs pathogen	Def→tonify · Excess→disperse

9.2 Cold vs Heat patterns (เชิงปฏิบัติ)

Cold	Heat
ซีด แขนขาเย็น ชอบความอบอุ่น	หน้าแดง ไข้ ชอบเย็น
ของเหลวใส-มาก	ของเหลวเข้ม-เหลือง
ท้องร่วงน้ำใส	ท้องผูก/แสบทวาร
ลิ้นซีด ฝ้าขาว	ลิ้นแดง ฝ้าเหลือง
ชีพจรช้า	ชีพจรเร็ว

9.3 Deficient vs Excess

Deficient (xu)	Excess (shi)
chronic, ค่อยเป็นค่อยไป	acute, มาเร็ว
ปวดดีขึ้นเมื่อกด	ปวดแย่ลงเมื่อกด
เสียงเบา เพลีย	เสียงดัง วุ่นวาย
ชีพจรอ่อน-thready	ชีพจร wiry/full

บทที่ 10 · Pattern Differentiation และรูปแบบที่พบบ่อย

10.1 ระบบ Bian Zheng หลัก

1. Ba Gang (八纲) — basic triage
2. Zang-Fu Bian Zheng (脏腑辨证) — organ patterns ใช้มากใน internal medicine
3. Liu Jing Bian Zheng (六经辨证) — Six Stages จาก Shang Han Lun, ใช้ใน cold-induced febrile
4. Wei-Qi-Ying-Xue (卫气营血) — 4 levels of warm febrile (epidemic disease)
5. Liu Yin Bian Zheng (六淫) — 6 external pathogens
6. Qi-Blood-Body Fluid Bian Zheng

10.2 Workflow ของ GP

ผู้ป่วยมา OPD
   ↓ (modern dx)
โรค (เช่น IBS / hypertension / migraine)
   ↓ (TCM dx via 4 examinations)
รูปแบบ (Liver Qi stagnation / Liver Yang rising / etc.)
   ↓
ตำรับยา + acupuncture protocol

10.3 ตัวอย่าง: Migraine ใน TCM

Pattern	ลักษณะ	ตำรับหลัก
Liver Yang rising	ปวดรุนแรง หงุดหงิด ตาแดง	Tian Ma Gou Teng Yin
Liver Wind	สั่น เวียน ปวดสั้นๆ	Zhen Gan Xi Feng Tang
Blood stasis	ปวดแสบจุดเดิม chronic	Tong Qiao Huo Xue Tang
Phlegm	ปวดหนัก คลื่นไส้ foggy	Ban Xia Bai Zhu Tian Ma Tang
Blood def	ปวดทึบ + เวียน + ประจำเดือนมาช้า	Si Wu Tang

10.4 6 รูปแบบที่พบบ่อยที่สุดใน OPD

1. Liver Qi Stagnation (肝气郁结) ⭐ — พบ 30%+ ของ GP cases

• หงุดหงิด ถอนหายใจ อารมณ์แปรปรวน
• ปวดเสียดข้างลำตัว ใต้ชายโครง คอ
• "Plum-pit Qi" (梅核气) — รู้สึกมีก้อนในคอ
• ประจำเดือนผิดปกติ PMS
• ลิ้น: ปกติหรือขอบแดง · ชีพจร: Wiry

Modern correlate: IBS, functional dyspepsia, GERD, PMS/PMDD, GAD, somatic anxiety, tension headache

ตำรับหลัก: Xiao Yao San (逍遥散) — first-line · Chai Hu Shu Gan San (เน้น pain)

2. Phlegm-Damp (痰湿) — metabolic cluster

• อ้วน ผิวมัน รู้สึกหนัก
• ฝ้าหนา (ลิ้น+ผิว) ลิ้นเฝือ มีรอยฟัน
• foggy mind ง่วงไม่สดชื่น
• เสมหะออกง่าย

Modern correlate: Metabolic syndrome cluster (obesity, NAFLD, T2DM, dyslipidemia, hyperuricemia, atherosclerosis, OSAS) + allergic rhinitis with mucus + foggy cognition

ตำรับหลัก: Er Chen Tang (base) · Wen Dan Tang (+ heat + anxiety)

3. Heart Yin Deficiency / Insomnia (心阴虚)

• นอนยาก ตื่นบ่อย กระวนกระวาย
• ใจสั่น 5-palm heat (5 จุดอุ่น: ฝ่ามือ 2 ฝ่าเท้า 2 หน้าอก 1)
• เหงื่อกลางคืน ปากแห้งกลางคืน
• ลิ้นแดง ปลายลิ้นลอกฝ้า · ชีพจร: thready + rapid

Modern correlate: Insomnia, GAD, panic disorder, perimenopausal vasomotor sx, hyperthyroid early

ตำรับหลัก: Tian Wang Bu Xin Dan

4. Blood Stasis (血瘀)

• ปวดแสบจุดเดียว ไม่ย้าย แย่ลงกลางคืน
• ก้อนเนื้อ ลิ้นม่วง
• เส้นเลือดใต้ลิ้นโปน
• ประจำเดือน: ลิ่ม ปวดมาก

Modern correlate: ASCVD, post-MI, stroke residual, endometriosis, dysmenorrhea, fibromas, chronic stable angina

ตำรับหลัก: Xue Fu Zhu Yu Tang (chest stasis) · Tao Hong Si Wu Tang (gynecologic)

5. Spleen Qi Deficiency (脾气虚)

• เพลีย เสียงเบา ผอม ซีด
• อาหารไม่ย่อย ท้องอืดหลังกิน
• ถ่ายเหลว ฟันใหญ่
• ลิ้นซีด รอยฟัน · ชีพจร: weak

Modern correlate: IBS-D, functional dyspepsia, chronic fatigue, mild iron def, post-viral asthenia

ตำรับหลัก: Si Jun Zi Tang · Bu Zhong Yi Qi Tang (+sinking)

6. Kidney Yin / Yang Deficiency (肾阴虚 / 肾阳虚)

Kidney Yin def: ร้อนวูบวาบ เหงื่อกลางคืน หูอื้อ ปวดเอวแห้ง infertility — เทียบ perimenopause, hyperthyroid early — ตำรับ: Liu Wei Di Huang Wan

Kidney Yang def: ขาเย็น ปวดเอวเย็น edema ขา ปัสสาวะใส sexual dysfunction — เทียบ hypothyroid, adrenal insufficiency — ตำรับ: Jin Gui Shen Qi Wan

บทที่ 11 · 6 ปัจจัยก่อโรคภายนอก — Liu Yin (六淫)

ปัจจัย	จีน	ลักษณะ	Modern correlate
Wind	风 Feng	มาเร็ว ย้ายตำแหน่ง ส่วนบน	viral URI early, allergic rxn, idiopathic
Cold	寒 Han	หดตัว เย็น ซีด	hypothermia, vasoconstriction, Raynaud
Heat/Fire	火 Huo	แดง ร้อน บวม	acute infection, inflammation
Damp	湿 Shi	หนัก บวม เหนียว	edema, mold/fungal, allergic
Dryness	燥 Zao	แห้ง แตก	winter dryness, dehydration
Summer-Heat	暑 Shu	เพลียเร็ว เหงื่อท่วม	heat stroke, dehydration

Wind สำคัญที่สุด — "风为百病之长" (Wind เป็นหัวหน้าของ 100 โรค) มัก combine กับตัวอื่น:

• Wind-Cold: ขนลุก > ไข้ ปวดเมื่อย ไม่เหงื่อ น้ำมูกใส → early viral URI, common cold
• Wind-Heat: ไข้ > ขนลุก เจ็บคอ เสมหะข้นเหลือง → strep, flu, COVID early
• Wind-Damp: ปวดข้อ migratory + รู้สึกหนัก → RA flare, viral arthritis
• Wind-Dryness: ไอแห้ง คอแห้ง ฤดูใบไม้ร่วง → viral URI ในฤดูแห้ง

ภาคที่ 3 — เภสัชวิทยา TCM (Materia Medica)

บทที่ 12 · หลักการพื้นฐานของสมุนไพรจีน

12.1 4 มิติที่ใช้ระบุสมุนไพร

1. Si Qi (四气 — 4 ลักษณะ "อุณหภูมิ"): เย็น (寒) · เย็นน้อย (凉) · กลาง (平) · อุ่น (温) · ร้อน (热) — กำหนดทิศทางการรักษา (สมุนไพรเย็นใช้รักษาโรคร้อน)
2. Wu Wei (五味 — 5 รส):
   • เผ็ด (辛 Xin) — disperse + กระจาย Qi
   • หวาน (甘 Gan) — tonify + harmonize
   • เปรี้ยว (酸 Suan) — astringe ปิด-บีบ
   • ขม (苦 Ku) — drain + drying
   • เค็ม (咸 Xian) — soften ก้อน-ลด-ลง
3. Channel tropism (归经 Gui Jing): สมุนไพรเข้า meridian ใด/อวัยวะใด
4. Direction (升降浮沉): Ascending / Descending / Floating / Sinking

12.2 Processing (炮制 Pao Zhi)

การ เตรียมสมุนไพร ตามวิธีดั้งเดิมเปลี่ยนคุณสมบัติของยา + ลดพิษ ตัวอย่างสำคัญ:

• Fu Zi (Aconite): raw form มี aconitine สูง = lethal; processed (boil + soak) ลด aconitine 90%+
• Ban Xia (Pinellia): raw form ระคายเคืองคอ; processed (Jiang/Fa/Qing Ban Xia) ปลอดภัย
• Sheng Di Huang vs Shu Di Huang: raw rehmannia (cooling) vs nine-times steamed (warm tonifying) — สรรพคุณตรงข้ามกัน
• Sheng Jiang vs Gan Jiang: ขิงสด (release exterior + กระเพาะ) vs ขิงแห้ง (warm middle)

บทที่ 13 · สมุนไพรบำรุง — Tonify Qi/Blood/Yin/Yang

13.1 Tonify Qi (补气)

📌 Ren Shen (人参 Panax ginseng)

คุณสมบัติ: หวาน-ขมเล็กน้อย, อุ่นเล็กน้อย; เข้าปอด ม้าม หัวใจ

การออกฤทธิ์: Tonify Original Qi · generate fluids · calm Shen

Modern pharmacology: Ginsenosides Rb1, Rg1, Re; adaptogenic; immune modulation; cardiotonic บางส่วน

หลักฐาน: Cochrane (Geng 2010) inconclusive ใน cognition; positive RCTs สำหรับ cancer-related fatigue, ED, diabetes adjunct

Dose: 3-9 g/วัน (decoction); 9-30 g สำหรับ collapse

📌 Huang Qi (黄芪 Astragalus membranaceus)

การออกฤทธิ์: Tonify Spleen Qi · raise Yang · stabilize exterior (ป้องกันเหงื่อ spontaneous) · promote urination + tissue regeneration

Modern: Astragalus polysaccharides (APS), astragalosides; immunomodulatory, cardioprotective (preclinical), nephroprotective ใน diabetic nephropathy (Cochrane Zhang 2014 — ลด proteinuria)

หลักฐาน: Adjunct ใน chemo (improves QoL, reduces toxicity), recurrent URI prophylaxis

Dose: 9-30 g/วัน, ขยายได้ถึง 60 g

📌 Bai Zhu (白术 Atractylodes macrocephala)

Tonify Spleen + Drain Damp · เป็นองค์ประกอบของ Si Jun Zi Tang · Atractylenolides — GI motility, anti-inflammatory · Dose 3-9 g · หลีกเลี่ยงใน Yin def + heat

📌 Gan Cao (甘草 Glycyrrhiza uralensis) — "King of harmonizers"

คุณสมบัติ: หวาน, neutral (raw) / warm (honey-fried) — อยู่ใน 60-70% ของตำรับยาจีน

การออกฤทธิ์: Tonify Spleen Qi · clear toxic heat (raw) · moisten Lung · harmonize formulas · antispasmodic

Modern: Glycyrrhizin, glycyrrhetinic acid, flavonoids · anti-inflammatory · hepatoprotective · inhibits 11-β-HSD2 → mineralocorticoid effect

📌 อื่นๆ ใน Tonify Qi

• Da Zao (大枣 Jujube) — Tonify Spleen + Blood + harmonize · 3-12 ชิ้น · อยู่ใน 50% ของ Shang Han Lun
• Shan Yao (山药 Chinese Yam) — Tonify Spleen+Lung+Kidney · ปลอดภัย food herb

13.2 Tonify Blood (补血)

📌 Dang Gui (当归 Angelica sinensis) — "Female ginseng"

การออกฤทธิ์: Tonify Blood + invigorate Blood + regulate menses + alleviate pain + moisten intestines

Modern: Ferulic acid, Z-ligustilide, polysaccharides; mild estrogenic activity (in vitro), antiplatelet

หลักฐาน: RCTs positive ใน dysmenorrhea; mixed สำหรับ menopause; positive ใน anemia adjunct ใน CKD

Dose: 6-12 g

📌 Shu Di Huang (熟地黄 Prepared Rehmannia)

Tonify Blood + Yin · Catalpol, iridoid glycosides · cornerstone ของ Liu Wei Di Huang Wan + Si Wu Tang · 9-30 g · caution ใน Phlegm-Damp/Spleen def (อาจ worsen)

📌 Bai Shao (白芍 White Peony)

Nourish Blood + soften Liver + alleviate cramping pain · Paeoniflorin · ใช้คู่ Gan Cao = Shao Yao Gan Cao Tang มี evidence ใน muscle cramp + dysmenorrhea (Hsu 1985)

📌 He Shou Wu (何首乌 Polygonum multiflorum)

Traditional uses: ผมหงอกก่อนวัย, dizziness, lumbar weakness · 9-30 g (prepared form only) · ถ้าใช้: monitor LFT ทุก 4 สัปดาห์

13.3 Tonify Yin (补阴)

📌 Mai Men Dong (麦门冬 Ophiopogon japonicus)

Tonify Lung+Stomach Yin · ophiopogonins; cardioprotective · ใช้ใน dry cough, post-COVID dry throat, postmenopausal dryness · 6-15 g

📌 Gou Qi Zi (枸杞子 Lycium barbarum / Goji)

Nourish Liver/Kidney Yin + brighten eyes + moisten Lung · LBP polysaccharides, zeaxanthin · evidence: AMD support, fatigue · 6-15 g

📌 Wu Wei Zi (五味子 Schisandra chinensis) — "Five-flavor berry"

Astringent + Tonify Qi/Yin · Schisandrin lignans; hepatoprotective ใน CCl4-induced + chronic hepatitis B (RCTs in China พบ ALT normalize) · 1.5-9 g

13.4 Tonify Yang (补阳)

📌 Yin Yang Huo (淫羊藿 Epimedium / "Horny goat weed")

Tonify Kidney Yang · Icariin — mild PDE5 inhibition + estrogenic activity · ใช้ใน ED, low libido, weak knees · หลีกเลี่ยงร่วม nitrates (hypotension); hepatotoxic ใน high dose

📌 Du Zhong (杜仲 Eucommia ulmoides)

Tonify Liver/Kidney Yang · ใช้ใน chronic low back pain, weak knees, threatened miscarriage, HTN with Kidney def · mild antihypertensive ใน animal models

📌 Rou Gui (肉桂 Cinnamomum cassia bark)

Warm Mingmen Fire (Kidney Yang) · ใช้ใน Kidney Yang def with cold pain · ลด fasting glucose · hepatotoxic ที่ very high dose · อยู่ใน Jin Gui Shen Qi Wan

บทที่ 14 · สมุนไพรเคลื่อน Qi และ Blood

14.1 Move Qi (行气)

📌 Chai Hu (柴胡 Bupleurum chinense)

Release Exterior + Move Liver Qi · saikosaponins; HPA axis modulation · cornerstone ของ Xiao Chai Hu Tang + Xiao Yao San · 3-12 g

📌 Chen Pi (陈皮 aged tangerine peel)

Move Spleen Qi + dry Damp + transform Phlegm · ใช้ใน bloating, nausea, indigestion, productive cough · อยู่ใน Er Chen Tang, Liu Jun Zi Tang

📌 Xiang Fu (香附 Cyperus rotundus)

Spread Liver Qi (gynecologic-specific) + regulate menstruation · ใช้ใน menstrual disorders + epigastric pain + emotional issues

14.2 Move Blood (活血)

📌 Dan Shen (丹参 Salvia miltiorrhiza) — สมุนไพรหัวใจ-หลอดเลือดสำคัญสุด

การออกฤทธิ์: Move Blood + cool Blood + calm Shen · Tanshinones IIA, salvianolic acid B; antiplatelet, vasodilation, antifibrotic

หลักฐาน:

• Acute ischemic stroke — Cochrane (Wu 2007) suggested benefit แต่ quality varies
• Stable angina — RCTs positive (Compound Danshen Dripping Pill)
• Liver fibrosis — antifibrotic ใน chronic hepatitis B

📌 Chuan Xiong (川芎 Ligusticum chuanxiong)

Move Blood + Move Qi + dispel Wind + alleviate pain (especially headache) · Ligustrazine (TMP); vasodilator, antiplatelet · ใช้ IV ใน China สำหรับ stroke + angina · 3-9 g · DDI: anticoagulants

📌 Hong Hua (红花 Carthamus tinctorius / Safflower)

Strong Move Blood + break stasis · Hydroxysafflor yellow A; antiplatelet, fibrinolytic · ใช้ใน dysmenorrhea, traumatic injury

📌 Tao Ren (桃仁 Prunus persica seed)

Move Blood + moisten intestines · pair กับ Hong Hua = "Tao Hong" classic combo · Amygdalin เป็น cyanogenic glycoside — high doses toxic; pregnancy avoid

📌 San Qi (三七 Panax notoginseng)

คุณสมบัติพิเศษ: stop bleeding + move blood (paradoxical) · key ใน Yunnan Baiyao (ยาห้ามเลือดชื่อดัง) · notoginsenosides; antiplatelet + hemostatic · caution กับ anticoagulants

บทที่ 15 · สมุนไพรล้างความร้อน + Toxin

📌 Huang Qin (黄芩 Scutellaria baicalensis)

Clear Heat + Dry Damp · Baicalein, baicalin; anti-inflammatory (NF-κB), antiviral · 3-9 g

📌 Huang Lian (黄连 Coptis chinensis) — Berberine source

Clear Heat + Dry Damp (strongest) · Berberine มีหลักฐาน strong:

• T2DM: ↓ HbA1c ~0.7-1% (Lan 2015 meta-analysis) — comparable to metformin in some RCTs
• Dyslipidemia: ↓ LDL ~25%, ↓ TG ~35%
• Bacterial diarrhea: antimicrobial vs E. coli, V. cholerae

📌 Jin Yin Hua (金银花 Lonicera japonica) + Lian Qiao (连翘 Forsythia)

Clear Heat-Toxin · ใช้คู่กันใน Yin Qiao San (sore throat, viral URI Wind-Heat) · base ของ Lianhua Qingwen ที่ใช้กว้างขวางใน COVID-19 (Cochrane Hu 2021 — modest symptom benefit)

📌 Sheng Di Huang (生地黄 Raw Rehmannia)

Clear Heat + Cool Blood + Nourish Yin · ต่างจาก Shu Di Huang อย่างชัดเจน (raw = cooling vs processed = tonifying)

📌 Mu Dan Pi (牡丹皮 Moutan / Paeonia suffruticosa)

Clear Yin def fire + Cool Blood + Move Blood · ใช้ใน Liu Wei Di Huang Wan, Wen Jing Tang

บทที่ 16 · สมุนไพรขจัดชื้น + เสมหะ

📌 Fu Ling (茯苓 Poria cocos)

Drain Damp + Tonify Spleen + Calm Shen · sweet/bland, neutral · safe + ubiquitous · β-pachyman; mild diuretic, immunomodulatory · อยู่ใน ~30% ของตำรับ TCM

📌 Ban Xia (半夏 Pinellia ternata)

Resolve Phlegm (cold-damp type) · ใช้ใน productive cough white phlegm, nausea, dizziness from phlegm · core ของ Er Chen Tang, Xiao Chai Hu Tang

📌 Ze Xie (泽泻 Alisma orientalis)

Drain Damp (Lower Jiao) · ใช้ใน edema, dysuria, dampness · key ใน Liu Wei Di Huang Wan · mild diuretic, hypolipidemic

📌 Yi Yi Ren (薏苡仁 Coix lacryma-jobi) + Cang Zhu (苍术) + Huo Xiang (藿香)

กลุ่ม Drain Damp + Aromatic — Yi Yi Ren = food herb safe ใช้ใน edema, joint pain · Cang Zhu drying กว่า Bai Zhu (ใช้ใน Damp obstruction) · Huo Xiang ใน acute viral gastroenteritis (Huo Xiang Zheng Qi San สำหรับ traveler's diarrhea)

📌 Chuan Bei Mu (川贝母 Fritillaria cirrhosa)

Resolve Phlegm (heat-type) + moisten Lung · ใช้ใน chronic dry cough scanty thick yellow sputum (post-viral cough, chronic bronchitis) · มี OTC famous: Chuan Bei Pipa Gao (枇杷膏 cough syrup)

บทที่ 17 · สมุนไพรปลด Wind / Warm Interior / Calm Spirit

17.1 Release Exterior

📌 Ma Huang (麻黄 Ephedra sinica)

Indication TCM: asthma รุนแรง, severe wheezing, edema with no sweat · อยู่ใน Ma Huang Tang, Xiao Qing Long Tang · ในบริบท TCM ใช้ regulated dose (≤9 g)

📌 Gui Zhi (桂枝 Cinnamomum cassia twig)

Release Exterior (Wind-Cold) + Warm channels + harmonize Ying/Wei · cornerstone ของ Gui Zhi Tang ("first formula" ใน Shang Han Lun)

📌 Sheng Jiang (生姜 Fresh Ginger) — มี evidence ที่ดีสุด

Cochrane RCT positive สำหรับ:

• PONV (postoperative nausea/vomiting)
• Hyperemesis gravidarum — safe ใน pregnancy
• Chemo-induced nausea (adjunct)

Dose 3-9 g (1-2 g powder) · High-dose: antiplatelet effect — caution กับ anticoagulants

📌 Bo He (薄荷 Mint) + Ju Hua (菊花 Chrysanthemum)

Release Exterior (Wind-Heat) — Bo He ใน sore throat, headache (อยู่ใน Yin Qiao San) · Ju Hua ใน red eye, headache, hypertensive headache (combo Ju Hua + Gou Qi Zi for eye)

17.2 Warm Interior

📌 Fu Zi (附子 Aconitum carmichaelii) — Most toxic

📌 Gan Jiang (干姜 Dried Ginger) + Rou Gui (肉桂 Cinnamon bark)

Warm Interior (Spleen-Stomach) · Gan Jiang+Fu Zi = Si Ni Tang · Rou Gui ใน Jin Gui Shen Qi Wan (Kidney Yang def)

17.3 Calm Spirit

📌 Suan Zao Ren (酸枣仁 Ziziphus jujuba seed)

Nourish Heart + calm Shen + generate fluids · Jujubosides A/B; sedative-hypnotic ผ่าน GABA-ergic + serotonergic · RCTs positive ใน chronic insomnia (sleep efficiency, latency comparable to estazolam in some) · cornerstone ของ Suan Zao Ren Tang, Tian Wang Bu Xin Dan, Gui Pi Tang

📌 Yuan Zhi (远志 Polygala tenuifolia)

Calm Shen + Resolve Phlegm + clear Heart orifices · improves cognition (cholinergic) · GI upset ใน high dose

📌 Long Gu (龙骨 Dragon bone) + Mu Li (牡蛎 Oyster shell)

Anchor Yang + Calm Shen + Astringent · calcium-rich · combo: anxiety + palpitation + insomnia + night sweats · อยู่ใน Gui Zhi Jia Long Gu Mu Li Tang

17.4 Wind-Damp + Drain Downward + Food Stagnation

• Du Huo (独活) — Dispel Wind-Damp; chronic low back/leg pain (sciatica, lumbar arthritis) — อยู่ใน Du Huo Ji Sheng Tang
• Da Huang (大黄 Rhubarb) — Drain Downward; sennosides; ชนิด stimulant laxative ตรงกับ OTC senna · chronic use → melanosis coli; pregnancy avoid
• Shan Zha (山楂 Hawthorn) — Resolve Food Stagnation · Cochrane (Pittler 2008): mild benefit ใน chronic CHF NYHA II-III adjunct · ⚠ may potentiate digoxin
• Shan Zhu Yu (山茱萸 Cornus) — Astringent + Tonify Liver/Kidney Yin (อยู่ใน Liu Wei Di Huang Wan)

ภาคที่ 4 — ตำรับยาคลาสสิก

บทที่ 18 · หลักการประกอบตำรับ

18.1 สถาปัตยกรรม King-Minister-Assistant-Envoy

ทุกตำรับ TCM ดั้งเดิมประกอบขึ้นตามโครงสร้าง 4 บทบาท (君臣佐使 Jūn Chén Zuǒ Shǐ):

บทบาท	จีน	หน้าที่
King (Sovereign)	君 Jūn	สมุนไพรหลักรักษาอาการสำคัญ
Minister	臣 Chén	เสริม King หรือรักษาอาการรอง
Assistant	佐 Zuǒ	ปรับ-balance ลดข้างเคียง รักษาอาการอ้อม
Envoy/Guide	使 Shǐ	นำยาไปอวัยวะ-meridian เป้าหมาย, harmonize

18.2 ทำไมต้องใช้ตำรับ ไม่ใช่สมุนไพรเดี่ยว?

• Synergy: สมุนไพรหลายชนิดออกฤทธิ์เสริมกัน (เช่น Bai Shao + Gan Cao = Shao Yao Gan Cao Tang สำหรับ muscle cramp)
• Reduce toxicity: Gan Cao ใน 60-70% ของตำรับช่วย harmonize + ลดข้างเคียง
• Treat complex patterns: ผู้ป่วยมักมี mixed pattern (Spleen Qi def + Liver Qi stag + Damp) ต้อง multi-target
• Individualization: ปรับสัดส่วนตามผู้ป่วย

บทที่ 19 · ตำรับบำรุง

19.1 Si Jun Zi Tang (四君子汤 "Four Gentlemen")

ที่มา: 太平惠民和剂局方 (Song Dynasty)

องค์ประกอบ:

Herb	Pinyin	Role	Dose
Ren Shen 人参	Rén Shēn	Sovereign — tonify Qi	9g
Bai Zhu 白术	Bái Zhú	Minister — strengthen Spleen	9g
Fu Ling 茯苓	Fú Líng	Assistant — drain damp	9g
Zhi Gan Cao 炙甘草	Zhì Gān Cǎo	Envoy — harmonize	6g

Indication: Spleen Qi deficiency — เพลีย ผอม ซีด อาหารไม่ย่อย ถ่ายเหลว · ลิ้นซีด รอยฟัน · ชีพจรอ่อน

Modern uses: IBS-D, functional dyspepsia, post-chemo asthenia, chronic gastritis · pre-clinical: GI motility regulation, gut microbiome modulation

Variations:

• Liu Jun Zi Tang = + Chen Pi + Ban Xia (เพิ่ม phlegm-resolving; ใช้เมื่อมี nausea)
• Xiang Sha Liu Jun Zi Tang = + Mu Xiang + Sha Ren (เพิ่ม move Qi; ใช้เมื่อ bloating)
• Ba Zhen Tang = Si Jun Zi + Si Wu Tang (Qi+Blood def)
• Shi Quan Da Bu Tang = Ba Zhen + Huang Qi + Rou Gui (Qi+Blood+Yang)

19.2 Bu Zhong Yi Qi Tang (补中益气汤)

ที่มา: Li Dongyuan, 脾胃论 (~1249)

องค์ประกอบ: Huang Qi (sovereign — raise Yang Qi) + Ren Shen + Bai Zhu + Gan Cao + Dang Gui + Chen Pi + Sheng Ma + Chai Hu

Indication: Spleen Qi sinking — chronic fatigue + bearing-down sensation + organ prolapse (rectal/uterine/bladder) + recurrent URI + post-major surgery debility

Modern evidence: small RCTs ใน recurrent rectal prolapse, chronic fatigue syndrome adjunct, cancer cachexia adjunct

19.3 Si Wu Tang (四物汤 "Four Substance")

Shu Di Huang + Bai Shao + Dang Gui + Chuan Xiong

Indication: Blood deficiency ± stasis — ซีด เวียน ประจำเดือนน้อย/ช้า dysmenorrhea · postpartum recovery — รากฐานของสูตรนรีเวช TCM

Variations: Tao Hong Si Wu Tang (+ Tao Ren + Hong Hua = Move Blood) · Wen Jing Tang (cold + Blood def)

19.4 Liu Wei Di Huang Wan (六味地黄丸) — ตำรับ Kidney Yin def

ที่มา: Qian Yi, 小儿药证直诀 (Song Dynasty) — เริ่มจากกุมารเวช พัฒนาเป็น adult Kidney Yin tonic

โครงสร้าง 3-tonify + 3-drain:

Herb	Role
Shu Di Huang	chief — tonify Kidney Yin
Shan Zhu Yu	tonify Liver
Shan Yao	tonify Spleen
Mu Dan Pi	drain Liver fire
Fu Ling	drain Spleen damp
Ze Xie	drain Kidney damp

Indication: Kidney Yin def — hot flashes + night sweat + tinnitus + dizziness + low back ache + dry mouth at night · ลิ้นแดง peeled · ชีพจร thready+rapid

Modern evidence (Wang 2014 J Tradit Chin Med + others): menopausal vasomotor sx (similar to HRT in some trials), early CKD adjunct, Alzheimer adjunct (small trials), DM2 adjunct, MCI

Variations สำคัญ:

• Zhi Bai Di Huang Wan = + Zhi Mu + Huang Bai (ร้อนมากขึ้น)
• Qi Ju Di Huang Wan = + Gou Qi Zi + Ju Hua (eyes)
• Mai Wei Di Huang Wan = + Mai Men Dong + Wu Wei Zi (+ Lung Yin)
• Jin Gui Shen Qi Wan = + Rou Gui + Fu Zi (เปลี่ยนเป็น Kidney Yang def)

19.5 Jin Gui Shen Qi Wan (金匮肾气丸)

= Liu Wei Di Huang Wan + Rou Gui + Fu Zi (เพิ่ม Kidney Yang)

Indication: Kidney Yang def — cold limbs + cold low back + edema + frequent clear urine + sexual dysfunction + asthma worsening with cold

Modern uses: hypothyroid sx adjunct, mild adrenal insufficiency, BPH, diabetic nephropathy with cold sx, ED

บทที่ 20 · ตำรับเคลื่อน Qi/Blood

20.1 Xiao Yao San (逍遥散 "Free + Easy Wanderer") ⭐

ตำรับส่งออกที่ขายดีที่สุดของ TCM — ทุก GP ที่อยากบูรณาการควรรู้จัก

องค์ประกอบ: Chai Hu (spread Liver Qi) + Dang Gui (nourish Blood) + Bai Shao (soften Liver) + Bai Zhu (strengthen Spleen) + Fu Ling (drain Damp) + Zhi Gan Cao (harmonize) + Sheng Jiang (warm middle) + Bo He (clear Liver heat)

Indication: Liver Qi stagnation + Blood/Spleen def — irritability + sigh + depressed mood + PMS with breast tenderness + bloating + epigastric pain + fatigue + tension headache

Modern evidence (RCT level):

• Mild-moderate depression (PMS-related, perimenopausal): meta-analyses positive
• PMS/PMDD: RCTs positive, comparable to fluoxetine in some
• IBS, functional dyspepsia: RCTs positive
• Chronic hepatitis adjunct

Mechanism: HPA axis modulation, serotonergic effects (saikosaponins from Chai Hu)

Variation: Jia Wei Xiao Yao San (加味逍遥散) = + Mu Dan Pi + Zhi Zi (เพิ่ม Liver heat — hot flashes, more heat sx)

20.2 Xue Fu Zhu Yu Tang (血府逐瘀汤)

ที่มา: Wang Qingren, 医林改错 (1830) — ตำราที่พัฒนา theory ของ Blood stasis

องค์ประกอบ: Tao Ren + Hong Hua + Dang Gui + Sheng Di + Chuan Xiong + Chi Shao + Niu Xi + Jie Geng + Chai Hu + Zhi Ke + Gan Cao

Indication: Blood stasis in chest — fixed-stabbing chest pain + palpitation with pain + chronic fixed-location headache + insomnia with palpitation · ลิ้นม่วง · ชีพจร choppy

Modern uses: Stable angina (Cochrane: small benefit, quality moderate), post-MI rehab, post-concussion, chronic fixed-location headache

บทที่ 21 · ตำรับเสมหะ + อารมณ์ + การนอน

21.1 Er Chen Tang (二陈汤) — base ของ Phlegm-Damp

Ban Xia + Chen Pi + Fu Ling + Zhi Gan Cao

Indication: Damp-Phlegm — cough + white phlegm + nausea + dizziness + chest fullness · ลิ้นฝ้าขาวเหนียว · ชีพจร slippery

Variations: Wen Dan Tang · Ban Xia Bai Zhu Tian Ma Tang (Phlegm + vertigo/HA) · Liu Jun Zi Tang (Spleen def + phlegm)

21.2 Wen Dan Tang (温胆汤)

Ban Xia + Chen Pi + Fu Ling + Zhu Ru + Zhi Shi + Sheng Jiang + Da Zao + Gan Cao

Indication: Phlegm-Heat with anxiety/insomnia — easy startle + palpitation + vivid dreams + bitter taste + nausea + foggy mind · ลิ้นแดง ฝ้าเหลืองเหนียว

Modern uses: GAD, PTSD, insomnia with anxiety, post-stroke agitation

21.3 Suan Zao Ren Tang (酸枣仁汤)

Suan Zao Ren + Fu Ling + Chuan Xiong + Zhi Mu + Gan Cao

Indication: Liver Blood def with insomnia — difficulty falling asleep + early waking + irritability + palpitation + dry mouth · ลิ้นแดงแห้ง

Modern evidence: RCTs positive ใน chronic insomnia (improved sleep efficiency, sleep onset latency comparable to estazolam in some Chinese trials, especially elderly)

21.4 Tian Wang Bu Xin Dan (天王补心丹)

14 herbs — Sheng Di Huang (chief) + Dang Gui + Tian Men Dong + Mai Men Dong + Suan Zao Ren + Bai Zi Ren + Yuan Zhi + Wu Wei Zi + Dan Shen + Xuan Shen + Ren Shen + Fu Ling + Jie Geng + (朱砂 Zhu Sha — cinnabar/HgS — ห้ามใช้ ใน modern preparation)

Indication: Heart + Kidney Yin def with disturbed Shen — insomnia + anxiety + palpitation + 5-palm heat + poor memory + mouth ulcers + scant menses

21.5 Gui Pi Tang (归脾汤)

Huang Qi + Long Yan Rou + Suan Zao Ren + Ren Shen + Bai Zhu + Fu Ling + Yuan Zhi + Mu Xiang + Dang Gui + Sheng Jiang + Da Zao + Zhi Gan Cao

Indication: Heart + Spleen Qi/Blood def — anxiety + worry + insomnia + palpitation + forgetfulness + fatigue + poor appetite + pale + scanty menses + easy bruising

Modern uses: anxious depression with somatic sx, postpartum depression, mild ITP, chronic gastritis with anxiety

บทที่ 22 · ตำรับ Exterior + Heat + ตำรับเฉพาะโรค

22.1 Yin Qiao San (银翘散)

ที่มา: Wu Jutong, 温病条辨 (1798)

Jin Yin Hua + Lian Qiao + Bo He + Niu Bang Zi + Jing Jie + Dan Dou Chi + Lu Gen + Jie Geng + Gan Cao + Zhu Ye

Indication: Early Wind-Heat URI — fever > chills + sore throat + slight thirst + cough + slight headache · ลิ้นปลายแดง ฝ้าบางเหลือง · ชีพจร floating + rapid

Modern derivative: Lianhua Qingwen (Cochrane Hu 2021 — modest symptom benefit ใน mild COVID-19)

Avoid ใน Wind-Cold (chills > fever, no sore throat)

22.2 Bai Hu Tang (白虎汤 "White Tiger") — Yang Ming heat

Shi Gao (gypsum, calcium-rich large dose) + Zhi Mu + Geng Mi (rice) + Gan Cao

Indication: "4 Bigs" (四大): Big fever + Big sweat + Big thirst (cold drink) + Big pulse

Modern: Acute febrile illness with high temp + dehydration, heat stroke pattern, sepsis adjunct (ในบาง Yang Ming heat)

22.3 Gui Zhi Tang (桂枝汤) — first formula of Shang Han Lun

Gui Zhi + Bai Shao + Sheng Jiang + Da Zao + Zhi Gan Cao

Indication: Wind-Cold with Wei Qi def (mild) — slight fever + slight chills + slight sweating (defining feature) + stiff neck + headache · ชีพจร floating + slow

Variations: Gui Zhi Jia Long Gu Mu Li Tang (anchor Yang for anxiety + spermatorrhea) · Xiao Jian Zhong Tang = Gui Zhi Tang + Yi Tang + 2× Bai Shao (epigastric pain ใน def constitution)

22.4 Xiao Chai Hu Tang (小柴胡汤) — Shao Yang stage

Chai Hu + Huang Qin + Ban Xia + Sheng Jiang + Da Zao + Ren Shen + Zhi Gan Cao

Indication: Shao Yang ("half exterior, half interior") — alternating fever + chills + bitter taste + dry throat + blurred vision + hypochondriac fullness + irritability + nausea + loss of appetite · ชีพจร wiry

Modern uses: Cyclic fevers (post-viral, lymphoma fevers), postoperative wound fever, liver disease (chronic hep B/C), recurrent flu

22.5 Du Huo Ji Sheng Tang (独活寄生汤)

Indication: Wind-Damp-Cold + Liver/Kidney def → chronic lumbar/lower limb pain

Modern evidence: RCTs (Chinese) ใน chronic LBP (lumbar disc disease, OA), knee/hip OA, chronic sciatica, RA chronic phase

22.6 Tian Ma Gou Teng Yin (天麻钩藤饮)

Indication: Liver Yang rising / Liver Wind — hypertensive headache + dizziness + tinnitus + insomnia + irritability + mild tremor · ลิ้นแดง · ชีพจร wiry

Modern uses: Adjunct ใน essential hypertension, migraine with HTN, vertigo (Meniere mixed evidence), post-stroke residual symptoms

ภาคที่ 5 — การฝังเข็มและการรักษาด้วยมือ

บทที่ 23 · กลไกและหลักฐานของการฝังเข็ม

23.1 กลไกที่ได้รับการพิสูจน์ทางสรีรวิทยา

1. Endogenous opioid release — β-endorphin, met-enkephalin (Han JS, Trends Neurosci 2003)
2. Adenosine A1 activation at needling site (Goldman et al., Nat Neurosci 2010) → antinociception
3. Myofascial trigger point overlap — 71% ของ acupoints map กับ MTPs (Melzack-Stillwell 1977)
4. Connective tissue tension — needle rotation → mechanical signaling (Langevin 2002)
5. Cortical reorganization on fMRI โดยเฉพาะใน chronic pain
6. Autonomic modulation — ↑ HRV, ↓ sympathetic tone
7. Spinal gate control — Aδ fiber stimulation

23.2 หลักฐาน Cochrane (Positive recommendations)

เงื่อนไข	Cochrane verdict
Tension headache	Effective; ลด HA days
Migraine prophylaxis	Comparable to drug prophylaxis
Chronic low back pain	Modest benefit
Neck pain	Modest benefit
Knee OA pain	Small but significant benefit
Chemotherapy-induced N/V	Effective (PC6)
PONV	Effective (PC6)
Postoperative pain	Reduces opioid use

23.3 Inconclusive / Negative

• IVF outcomes (mixed evidence)
• Smoking cessation (no good evidence)
• Weight loss (no good evidence)
• Tinnitus (negative)

23.4 Safety

• Adverse events rare: most common = mild bruising, dizziness; rare = pneumothorax (chest points), infection (poor sterility)
• Contraindications:
  • Anticoagulants (relative — skilled practitioner)
  • Bleeding disorders
  • Severe immunocompromise
  • Pacemaker — avoid electroacupuncture near device
  • Pregnancy — avoid LI4, SP6, BL60-67, abdominal Ren mai
• ใช้ disposable sterile needles เท่านั้น — minimum standard

บทที่ 24 · จุดฝังเข็มที่สำคัญสำหรับ GP

จุด	จีน	ตำแหน่ง	ข้อบ่งชี้สำคัญ
LI4	合谷 Hégǔ	ระหว่างนิ้วหัวแม่มือกับชี้ บริเวณกล้ามเนื้อหนา	"Universal pain point" — headache, dental, sinus, sore throat, fever, stress
ST36	足三里 Zúsānlǐ	4 นิ้วใต้ patella, 1 นิ้วลาตาออกจาก tibia (lateral)	Strengthen immunity + GI, fatigue, knee pain — "Longevity point"
SP6	三阴交 Sānyīnjiāo	3 นิ้วเหนือ medial malleolus หลัง tibia	Gynecologic master, GU, digestive (ห้าม pregnancy)
PC6	内关 Nèiguān	2 นิ้วเหนือ wrist crease ระหว่าง palmaris longus + flexor carpi radialis	Cochrane evidence: PONV, chemo-N/V, pregnancy nausea
LR3	太冲 Tàichōng	หลังเท้า ระหว่างนิ้วโป้ง 1+2 junction ของ metatarsal	Calm Liver Yang, headache, irritability, menstrual
GB20	风池 Fēngchí	ถ้ำตีไรผมหลัง mastoid ระหว่าง SCM + trapezius	Occipital HA, neck stiffness, vertigo, common cold
GV20	百会 Bǎihuì	กลางสุดของศีรษะ — เส้นเชื่อม tip of ears midline	Raise Yang Qi (prolapse), syncope, fatigue, depression
KI3	太溪 Tàixī	ระหว่าง medial malleolus + Achilles	Tonify Kidney — chronic LBP, weak knees, tinnitus, postmenopausal
BL40	委中 Wěizhōng	ข้อพับเข่า (popliteal fossa) ตรงกลาง	"Master of low back" — acute LBP, sciatica, knee disorders

Combinations ที่สำคัญ

• LI4 + LR3 = "Si Guan / Four Gates" — systemic Qi flow, stress, pain
• HT7 + KI3 + PC6 + Yintang — insomnia + anxiety
• ST36 + SP6 + CV4 + CV6 — overall Qi tonification

บทที่ 25 · รมยา (Moxibustion / 灸)

การใช้ใบ mugwort (艾 Ai) แห้งเผาให้ความอุ่นเหนือ acupoint เพื่อ warm Yang + dispel Cold + move stagnation

25.1 รูปแบบ

• Direct moxibustion — moxa cone บนผิวหนังโดยตรง (อาจ scarring)
• Indirect — ผ่าน ginger/garlic/salt/aconite slice
• Moxa stick — แท่ง moxa ถือห่างผิว 2-3 cm
• Warming needle — moxa ที่ปลายเข็มเข้า body

25.2 หลักฐาน Cochrane

Coyle ME et al. Cochrane 2012: moxibustion ที่ BL67 (Zhi Yin) ที่อายุครรภ์ 32-35 สัปดาห์ → เพิ่ม cephalic version ใน breech presentation (NNT ≈ 8)

Other emerging: IBS-D (small RCTs), chronic fatigue, post-stroke recovery

บทที่ 26 · ทุยน่า ครอบแก้ว ขูดสา

26.1 Tui Na (推拿 "Push-Grasp")

ใช้ techniques 8+: rolling, kneading, pressing, grasping, pushing, vibrating, pinching, percussing — apply ตามแนว meridians + acupoints

ข้อบ่งชี้: musculoskeletal pain (neck, back, shoulder), pediatric digestive issues + colic, tension headache, stress, fatigue

เทียบ: osteopathic manipulation + deep-tissue massage + neuromuscular reeducation

26.2 Cupping (拔罐 Ba Guan)

Negative pressure suction; mechanism: tissue lifting, microcirculation increase, mild controlled hemolysis · ทำให้เกิด circular ecchymoses 5-10 วัน

ประเภท:

• Dry cupping — suction only
• Wet cupping (放血拔罐) — small incisions + cupping; ⚠ infection + bleeding risk
• Sliding cupping — กับ oil ตามแนว meridians
• Fire cupping — alcohol flame for vacuum

ข้อบ่งชี้: chronic neck/back/shoulder pain, common cold (early Wind), stagnation patterns (Phlegm/Damp/Blood stasis), athletes (Olympic 2016 spotlight)

หลักฐาน: Cao et al. 2012 PLoS One — small RCTs positive ใน chronic LBP + neck pain

26.3 Gua Sha (刮痧)

ขูดผิวหนังด้วยเครื่องมือทื่อ + lubricant → เกิด petechiae ("sha") ชั่วคราว 5-7 วัน

หลักฐาน: Nielsen 2007 — เพิ่ม microcirculation 4× ต่อเนื่อง 7 วันที่ scrape site, ลด local inflammatory cytokines

ข้อบ่งชี้: acute neck/upper back pain, heat stroke, summer heat illness, fever (release exterior), headache, cough

ภาคที่ 6 — ความปลอดภัยและการบูรณาการสำหรับ GP

บทที่ 27 · Drug-Herb Interactions ที่ GP ต้องรู้

27.1 ตารางอันตรกิริยาที่ documented

ยาแผนปัจจุบัน	สมุนไพร/ตำรับ TCM	กลไก	ผล
Warfarin	Dan Shen 丹参	Antiplatelet + CYP modulation	↑↑ INR, bleeding
Warfarin	Dang Gui 当归	Coumarin content + antiplatelet	↑ INR (case reports)
Warfarin	Goji 枸杞子	CYP modulation	↑ INR
Warfarin	Gan Cao (high)	CYP3A4 modulation	variable
Warfarin	Hong Hua, Tao Ren, Move Blood herbs	Additive antiplatelet	Bleeding
MAOI	Ma Huang 麻黄	Sympathomimetic	Hypertensive crisis
Stimulants/decongestants	Ma Huang	Additive sympathomimetic	Tachycardia, HTN
Digoxin	Gan Cao (high)	Hypokalemia	Digoxin toxicity
Digoxin	Shan Zha (Hawthorn)	Additive cardiac effect	Bradyarrhythmia
Cyclosporine, tacrolimus	Berberine herbs (Huang Lian)	CYP3A4/P-gp inhibition	↑↑ levels → toxicity
Statins	Wu Wei Zi (Schisandra)	CYP3A4 induction	↓ statin level
Antihypertensives	Gan Cao (high chronic)	Pseudoaldosteronism	↑ BP
Lithium	Gan Cao	Sodium retention	↓ lithium level
Insulin/sulfonylurea	Ren Shen, Huang Lian	Additive hypoglycemic	Hypoglycemia
NSAIDs	Move Blood herbs	Additive antiplatelet	GI bleed

27.2 หลักการปฏิบัติของ GP

1. ถามผู้ป่วยทุกราย "ใช้สมุนไพรจีนหรือไม่ ตัวไหน ปริมาณเท่าใด"
2. "Stop herbs 7-14 วันก่อนผ่าตัด" — ASA recommendation; โดยเฉพาะสมุนไพร antiplatelet/anticoagulant action
3. ถ้าผู้ป่วยใช้ warfarin + อยากเริ่มสมุนไพร: monitor INR ที่ 1, 2 สัปดาห์, 1 เดือน · สมุนไพร high-risk (Dan Shen, Dang Gui) → หยุดไปเลย
4. ปรึกษา MSK About Herbs database (free, online — mskcc.org/cancer-care/integrative-medicine/herbs) สำหรับข้อมูล updated

บทที่ 28 · สมุนไพรที่ทำลายตับ + โลหะหนัก

28.1 Hepatotoxic Chinese Herbs

Herb	จีน	กลไก	ข้อมูล
He Shou Wu	何首乌	Anthraquinones + tannins	>100 case reports; UK MHRA black box
Da Huang (long-term)	大黄	Anthraquinones	Chronic → melanosis coli + LFT abnormality
Tussilago (Kuan Dong Hua)	款冬花	Pyrrolizidine alkaloids	Hepatic VOD
Senecio spp.	千里光	PA	Hepatic VOD, fatal cases
Atractylodes (high)	菜术	Atractyloside	Rare hepatotoxicity
Polygonum cuspidatum	虎杖	Emodin	Hepatic injury
Huang Qin (chronic high)	黄芩	Baicalin	Rare cases
Yin Yang Huo (high)	淫羊藿	Icariin?	Rare
Xiao Chai Hu Tang + interferon	小柴胡汤	Saikosaponins	Pneumonitis + hepatitis

28.2 คำแนะนำสำหรับ GP

1. ถามผู้ป่วย "กินสมุนไพรจีน" ทุกราย — โดยเฉพาะคนที่มา hepatitis ไม่ทราบสาเหตุ
2. Baseline LFT ก่อนเริ่มรักษานานๆ ของสมุนไพร — ตรวจซ้ำที่ 4-8 สัปดาห์
3. ถ้า ALT > 3× ULN หรือมี jaundice → หยุดสมุนไพรทันที และรายงาน HPVC สธ.
4. ผู้ป่วยมี chronic hepatitis B/C → extra caution

28.3 Heavy Metals + Adulteration

Saper RB JAMA 2008: 20% ของ Asian herbal products via Internet พบ Pb/As/Hg เกิน California Prop 65 thresholds · บางตำรับมี cinnabar (朱砂 Zhu Sha = HgS) หรือ realgar (雄黄 Xiong Huang = As4S4) — toxic

การปนเปื้อนทางเภสัชภัณฑ์: hidden Western drugs ใน Chinese products (NSAIDs, corticosteroids, sildenafil, sibutramine — มักพบใน "ยาจีน" weight loss/sex enhancement)

บทที่ 29 · ข้อห้ามในหญิงตั้งครรภ์และกลุ่มเสี่ยง

29.1 ⛔ ห้ามเด็ดขาด (Abortifacient/Teratogenic)

• Strong Move Blood: Hong Hua, Tao Ren, San Leng, E Zhu, Mo Yao, Ru Xiang
• Drain Downward: Da Huang, Mang Xiao
• Toxic herbs: Fu Zi (raw), Ban Xia (raw), Ma Qian Zi, Xiong Huang
• Strong heat-clearing: Niu Huang
• Acupoints ห้าม: LI4, SP6, BL60-67, abdomen + low back points

29.2 ⚠ ระมัดระวัง

• Dang Gui, Chuan Xiong (high dose)
• Yi Mu Cao (motherwort)
• Ma Huang (sympathomimetic)

29.3 ✅ ปลอดภัยใน pregnancy

• Sheng Jiang (ginger) — Cochrane positive สำหรับ hyperemesis gravidarum
• PC6 acupressure — Cochrane positive สำหรับ pregnancy nausea
• Suan Zao Ren (mild)

29.4 กลุ่มเสี่ยงอื่นๆ

• เด็ก < 6 เดือน: หลีกสมุนไพรทั้งหมด ยกเว้น indication ชัดเจน
• ผู้ป่วยมะเร็งใน chemo: ไม่ substitute; ปรึกษา oncologist · adjunct ใช้ได้ภายใต้การดูแล
• Transplant + immunosuppressed: consult transplant team — multiple DDIs
• CKD ขั้นรุนแรง: หลีก Aristolochia-containing herbs เด็ดขาด (aristolochic acid → CKD progression + urothelial CA)
• HBV/HCV chronic: extra caution กับสมุนไพร hepatic risk

บทที่ 30 · GP Decision Tree — เมื่อไหร่ refer / integrate / avoid

30.1 ขั้นตอนการตัดสินใจ

ผู้ป่วยมา OPD → ตรวจตามหลักแพทย์แผนปัจจุบัน
   ↓
ถามผู้ป่วย: "ใช้ TCM อยู่หรือสนใจ?"
   ↓ (ถ้าใช้)
ถามประเภท (สมุนไพร/ฝังเข็ม/ตำรับ/etc.)
   ↓
ถามหมอ/ผู้ให้บริการ (training, clinic certification)
   ↓
ตรวจหา red flags + DDI + safety

30.2 🔴 RED FLAGS — STOP, ส่งต่อแพทย์แผนปัจจุบัน

• Acute severe illness (acute MI, stroke, sepsis, status asthmaticus)
• Cancer suspected (mass, weight loss, B-symptoms)
• Severe trauma, fracture
• Suicidal ideation, severe psychosis
• Severe allergic reaction
• Pregnancy with complication
• เด็ก < 6 เดือน
• Known severe allergy/intolerance to herbs

30.3 🟡 CAUTION — ใช้ TCM ร่วมกับ conventional ได้ แต่ต้อง coordinate

• Anticoagulant/antiplatelet → หลีก Move Blood herbs (Dan Shen, Hong Hua, Tao Ren)
• Diabetes (insulin/sulfonylurea) → monitor BG
• HTN → หลีก Ma Huang, Gan Cao (high)
• Liver disease → หลีก hepatotoxic herbs
• CKD → หลีก Aristolochia-containing herbs absolutely
• Pregnancy → ข้อห้างเหนือ
• Cancer in chemo → adjunct only + oncologist consult
• Immunosuppressed/transplant → ปรึกษา transplant team ก่อน

30.4 🟢 GREEN — บริบทที่มีหลักฐานสนับสนุนและ integrate ได้ดี

Condition	Modality	Evidence
Chronic LBP	Acupuncture, Du Huo Ji Sheng Tang	Cochrane +ve
Tension HA, migraine	Acupuncture	Cochrane +ve
OA knee/hip	Acupuncture, herbal	RCT +ve
PONV, chemo N/V, pregnancy nausea	PC6 acupressure, ginger	Cochrane +ve
IBS, functional dyspepsia	Xiao Yao San, acupuncture	RCT +ve
Insomnia	Suan Zao Ren Tang, acupuncture	RCT +ve
Mild-mod depression w/ somatic sx	Xiao Yao San	RCT +ve
PMS/PMDD	Xiao Yao San	RCT +ve
Perimenopause vasomotor	Liu Wei Di Huang Wan	RCT +ve
Chronic stable angina	Dan Shen prep, Xue Fu Zhu Yu Tang	Cochrane modest (⚠ DDI)
CHF NYHA II-III adjunct	Hawthorn (Shan Zha)	Cochrane mild benefit
Breech presentation	Moxibustion BL67	Cochrane NNT≈8

30.5 รูปแบบการ Refer

ในประเทศไทย แพทย์แผนจีนที่ถูกรับรอง = ผู้ผ่านการศึกษาวิทยาศาสตร์จากสภาการประกอบโรคศิลปะ สปส. — มีปริญญาตรี "บัณฑิตแพทย์แผนจีน" 6 ปี · มหาวิทยาลัย: สมาคมแพทย์แผนจีน สมาคมเหวิน สถาบันขงจี้ยของไทย

บทที่ 31 · TCM Pattern ↔ Modern Disease Bridges

31.1 GERD ↔ TCM

Pattern	อาการเด่น	Trigger	ตำรับหลัก
Liver Qi attacking Stomach	Heartburn + bloating + sigh + irritable	Stress	Xiao Yao San / Chai Hu Shu Gan San
Stomach Heat	Burning + bad breath + thirst + hunger	Spicy/alcohol	Yu Nu Jian + Huang Lian
Stomach Yin def	Burning + dry mouth at night + glossy tongue	Atrophic gastritis	Yi Wei Tang
Phlegm-Heat	Burning + nausea + foggy + obesity	Metabolic	Wen Dan Tang variant

Stress-related GERD ที่มี bloating + irritable: Xiao Yao San มี RCT support เคียงข้าง PPI · Always r/o H. pylori, Barrett, malignancy ก่อน · Alarm sx → EGD

31.2 T2DM ↔ Xiao Ke (消渴 "Wasting-Thirsting")

Type	อาการเด่น	Pathology	ตำรับหลัก
Upper Xiao	Polydipsia	Lung Yin def	Xiao Ke Fang
Middle Xiao	Polyphagia + thin	Stomach Heat	Yu Nu Jian / Huang Lian
Lower Xiao	Polyuria	Kidney Yin/Yang def	Liu Wei Di Huang Wan + Jin Gui Shen Qi Wan

Evidence ระดับ GP:

• Berberine (Huang Lian): ↓ HbA1c ~0.7-1% (Lan 2015 meta-analysis)
• Astragalus (Huang Qi): ลด proteinuria ใน DM nephropathy (Cochrane Zhang 2014)
• Liu Wei Di Huang Wan: small RCT benefit สำหรับ glycemic + diabetic neuropathy

⚠ Berberine + metformin/sulfonylurea = additive hypoglycemia · Always continue conventional therapy; herbs as adjunct only

31.3 IBS ↔ TCM

IBS subtype	TCM Pattern	ตำรับ
IBS-D + stress trigger	Liver overacts on Spleen (Liver Qi stag + Spleen def)	Tong Xie Yao Fang / Xiao Yao San
IBS-D + chronic loose stool	Spleen Qi/Yang def	Si Jun Zi / Bu Zhong Yi Qi
IBS-C + dry stool	Yin def + Liver Qi stag	Yi Wei Tang variants
IBS-mixed + bloating + foggy	Phlegm-Damp + Spleen def	Liu Jun Zi Tang + Er Chen Tang

31.4 Insomnia ↔ TCM

TCM Pattern	ลักษณะ	ตำรับ
Heart Yin def	นอนยาก ใจสั่น 5-palm heat	Tian Wang Bu Xin Dan
Heart-Spleen def	วิตกกังวล กินไม่ลง ซีด	Gui Pi Tang
Liver Blood def	ตื่นเช้ามาก dream-disturbed	Suan Zao Ren Tang
Phlegm-Heat	Vivid dreams + foggy + anxiety	Wen Dan Tang
Heart-Kidney disharmony	Hot flashes + insomnia + tinnitus	Liu Wei + + Tian Wang variant

31.5 Hypertension ↔ TCM

TCM Pattern	ลักษณะ	ตำรับ
Liver Yang rises	HA + dizziness + irritability + red face	Tian Ma Gou Teng Yin
Liver Fire	Acute red eye + severe HA + bitter mouth	Long Dan Xie Gan Tang
Phlegm-Damp	Obesity + heavy + foggy	Ban Xia Bai Zhu Tian Ma Tang
Yin def + Yang rises	Hot flashes + HA + chronic stress	Liu Wei + Tian Ma Gou Teng Yin combined

ภาคที่ 7 — ภาคผนวกและบรรณานุกรม

ภาคผนวก ก · คำศัพท์ TCM (อักษรจีน · Pinyin · ไทย · อังกฤษ)

จีน	Pinyin	ไทย	English / คำอธิบาย
气	Qì	ชี่	Qi — vital energy/function (metabolism, autonomic, microcirculation)
血	Xuè	เหยี่	Blood (TCM concept — broader than hematologic)
阴阳	Yīn-Yáng	หยิน-หยาง	Yin-Yang — paired opposites
五行	Wǔ Xíng	ห้าธาตุ (จีน)	Five Phases (Wood/Fire/Earth/Metal/Water)
脏腑	Zàng-Fǔ	จัง-ฟู	Organ system (functional, not anatomic)
心	Xīn	หัวใจ TCM	Heart — governs Blood, houses Shen
肺	Fèi	ปอด TCM	Lung — governs Qi, controls skin/Wei Qi
脾	Pí	ม้าม TCM	Spleen — digestive function (≠ anatomic spleen)
肝	Gān	ตับ TCM	Liver — smooth Qi flow, store Blood, autonomic
肾	Shèn	ไต TCM	Kidney — store Jing, govern bones, reproductive
精	Jīng	จิง	Essence — genetic constitution + endocrine reserve
神	Shén	เซิน	Mind/Spirit — consciousness, cognition, affect
津液	Jīn Yè	จินเย่	Body Fluids (Jin = thin, Ye = thick)
痰	Tán	เสมหะ TCM	Phlegm — broader (incl. lipoma, plaque, foggy mind)
湿	Shī	ชื้น	Damp — heavy, retention
风	Fēng	ลม (จีน)	Wind — sudden, migratory, upper body
寒	Hán	เย็น	Cold — constriction
热	Rè	ร้อน	Heat — inflammation, fever
虚	Xū	พร่อง	Deficient (Qi xu, Yin xu, Yang xu, Blood xu)
实	Shí	เกิน	Excess
辨证	Biàn Zhèng	ปิ่นเจิง	Pattern Differentiation (≠ disease diagnosis)
证	Zhèng	เจิง	Pattern (the dx unit of TCM)
病	Bìng	ปิ้ง	Disease (more like Western nosology)
八纲	Bā Gāng	ปากง	Eight Principles (Yin/Yang, Ext/Int, Cold/Heat, Def/Excess)
四诊	Sì Zhěn	ซื่อเจิ้น	Four Examinations (Inspection-Listening-Inquiry-Palpation)
六淫	Liù Yín	ลิ่วยิน	Six External Pathogens
经络	Jīng Luò	จิงลั่ว	Meridian/Channel system
阿是穴	Ā Shì Xué	อา ซื่อ เซวี่ย	Ah Shi point — tender point (≈ trigger point)
五味	Wǔ Wèi	อู่เว่ย	Five Tastes (acrid/sweet/sour/bitter/salty)
炮制	Páo Zhì	เผาจื้อ	Processing (of herbs to reduce toxicity, change properties)

ภาคผนวก ข · ตารางสมุนไพร 51 ตัว (สรุป)

Pinyin	จีน	Latin	หมวด	ข้อพึงระวังหลัก
Rén Shēn	人参	Panax ginseng	Tonify Qi	HTN; warfarin; MAOI; insulin
Huáng Qí	黄芪	Astragalus membranaceus	Tonify Qi	Autoimmune flare; acute infection
Bái Zhú	白术	Atractylodes macrocephala	Tonify Qi	Yin def + heat
Gān Cǎo	甘草	Glycyrrhiza uralensis	Tonify Qi/Harmonize	HTN, hypokalemia, multiple DDIs
Dà Zǎo	大枣	Ziziphus jujuba	Tonify Qi	(safe)
Shān Yào	山药	Dioscorea opposita	Tonify Qi	(safe, food herb)
Dāng Guī	当归	Angelica sinensis	Tonify Blood	Pregnancy; warfarin DDI
Shú Dì Huáng	熟地黄	Rehmannia glutinosa (prep)	Tonify Blood/Yin	Phlegm-Damp/Spleen def
Bái Sháo	白芍	Paeonia lactiflora	Tonify Blood	Cold patterns
Hé Shǒu Wū	何首乌	Polygonum multiflorum	Tonify Blood	⚠⚠ Hepatotoxicity
Gǒu Qǐ Zǐ	枸杞子	Lycium barbarum	Tonify Yin	Warfarin DDI
Mài Mén Dōng	麦门冬	Ophiopogon japonicus	Tonify Yin	(safe)
Wǔ Wèi Zǐ	五味子	Schisandra chinensis	Astringent/Tonify	CYP3A4 induction → ↓ tacrolimus, statins
Yín Yáng Huò	淫羊藿	Epimedium spp.	Tonify Yang	Nitrates; hepatotoxic high dose
Dù Zhòng	杜仲	Eucommia ulmoides	Tonify Yang	(safe)
Ròu Guì	肉桂	Cinnamomum cassia (bark)	Warm Yang	Hepatotoxic high dose
Chái Hú	柴胡	Bupleurum chinense	Move Qi/Release Ext	Pneumonitis (Sho-saiko-to + IFN)
Chén Pí	陈皮	Citrus reticulata (aged peel)	Move Qi	(safe)
Xiāng Fù	香附	Cyperus rotundus	Move Qi	(safe)
Dān Shēn	丹参	Salvia miltiorrhiza	Move Blood	⚠⚠⚠ Warfarin DDI
Chuān Xiōng	川芎	Ligusticum chuanxiong	Move Blood	Anticoagulant DDI
Hóng Huā	红花	Carthamus tinctorius	Move Blood	Pregnancy ห้าม; bleeding
Táo Rén	桃仁	Prunus persica seed	Move Blood	Amygdalin (cyanide); pregnancy
Sān Qī	三七	Panax notoginseng	Stop+Move Blood	Anticoagulants
Suān Zǎo Rén	酸枣仁	Ziziphus seed	Calm Shen	(safe)
Yuǎn Zhì	远志	Polygala tenuifolia	Calm Shen	GI upset high dose
Lóng Gǔ + Mǔ Lì	龙骨/牡蛎	Fossil bone + Oyster shell	Anchor Yang/Calm	(safe)
Dú Huó	独活	Angelica pubescens	Wind-Damp	(safe)
Huáng Qín	黄芩	Scutellaria baicalensis	Clear Heat	Hepatotoxic chronic high
Huáng Lián	黄连	Coptis chinensis	Clear Heat	Pregnancy/neonate; CYP3A4/P-gp; G6PD
Jīn Yín Huā	金银花	Lonicera japonica	Clear Heat-Toxin	(safe)
Lián Qiáo	连翘	Forsythia suspensa	Clear Heat-Toxin	(safe)
Shēng Dì Huáng	生地黄	Rehmannia (raw)	Cool Blood	Spleen def
Mǔ Dān Pí	牡丹皮	Paeonia suffruticosa	Cool Blood	Pregnancy caution
Fú Líng	茯苓	Poria cocos	Drain Damp	(safe, ubiquitous)
Bàn Xià	半夏	Pinellia ternata	Resolve Phlegm	Raw form toxic — processed only
Chuān Bèi Mǔ	川贝母	Fritillaria cirrhosa	Resolve Phlegm	(safe; "18 incompatibles" — ห้ามคู่ Fu Zi)
Zé Xiè	泽泻	Alisma orientalis	Drain Damp	(safe)
Yì Yǐ Rén	薏苡仁	Coix lacryma-jobi	Drain Damp	(safe, food herb)
Cāng Zhú	苍术	Atractylodes lancea	Aromatic Damp	Yin def
Huò Xiāng	藿香	Pogostemon cablin	Aromatic Damp	(safe)
Má Huáng	麻黄	Ephedra sinica	Release Ext (Cold)	⚠⚠⚠ FDA banned in supplements
Guì Zhī	桂枝	Cinnamomum cassia (twig)	Release Ext (Cold)	(safe)
Shēng Jiāng	生姜	Zingiber officinale (fresh)	Release Ext/Anti-N&V	Antiplatelet high dose
Bò Hé	薄荷	Mentha haplocalyx	Release Ext (Heat)	(safe)
Jú Huā	菊花	Chrysanthemum morifolium	Release Ext (Heat)	(safe; tea)
Fù Zǐ	附子	Aconitum carmichaelii	Warm Interior	⚠⚠⚠⚠ Aconitine — fatal if not processed
Gān Jiāng	干姜	Zingiber (dried)	Warm Interior	(safe)
Dà Huáng	大黄	Rheum palmatum	Drain Downward	Chronic → melanosis coli; pregnancy
Shān Zhā	山楂	Crataegus pinnatifida	Food Stagnation	Digoxin DDI; CHF NYHA II-III evidence (Cochrane)
Shān Zhū Yú	山茱萸	Cornus officinalis	Astringent	(safe)

ภาคผนวก ค · ตารางตำรับยา 18 ตำรับ

ตำรับ	Pinyin	หมวด	Indication หลัก
四君子汤	Sì Jūn Zǐ Tāng	Tonify Qi	Spleen Qi def — IBS-D, fatigue
补中益气汤	Bǔ Zhōng Yì Qì Tāng	Tonify Qi/Raise	Qi sinking — prolapse, chronic fatigue
四物汤	Sì Wù Tāng	Tonify Blood	Blood def — anemia, dysmenorrhea
六味地黄丸	Liù Wèi Dì Huáng Wán	Tonify Yin	Kidney Yin def — perimenopause
金匮肾气丸	Jīn Guì Shèn Qì Wán	Tonify Yang	Kidney Yang def — hypothyroid sx, ED
逍遥散	Xiāo Yáo Sǎn	Move Liver Qi	Liver Qi stag — IBS, PMS, depression
银翘散	Yín Qiáo Sǎn	Wind-Heat URI	Sore throat + fever (Wind-Heat)
桂枝汤	Guì Zhī Tāng	Wind-Cold URI	Slight sweating + chills
小柴胡汤	Xiǎo Chái Hú Tāng	Shao Yang	Alternating fever-chills (⚠ pneumonitis with IFN)
二陈汤	Èr Chén Tāng	Resolve Phlegm	Damp-Phlegm — productive cough
温胆汤	Wēn Dǎn Tāng	Phlegm-Heat + Anxiety	GAD, insomnia + anxiety
酸枣仁汤	Suān Zǎo Rén Tāng	Calm Shen	Liver Blood def insomnia
天王补心丹	Tiān Wáng Bǔ Xīn Dān	Calm Shen	Heart-Kidney Yin def insomnia (⚠ Hg if classical)
归脾汤	Guī Pí Tāng	Tonify Heart-Spleen	Anxious depression + somatic sx
独活寄生汤	Dú Huó Jì Shēng Tāng	Wind-Damp + Tonify	Chronic LBP, OA
天麻钩藤饮	Tiān Má Gōu Téng Yǐn	Calm Liver Yang	Hypertension + headache + dizziness
血府逐瘀汤	Xuè Fǔ Zhú Yú Tāng	Move Blood	Stable angina, post-MI (⚠ DDI anticoag)
白虎汤	Bái Hǔ Tāng	Clear Heat (Yang Ming)	Acute high fever + sweat + thirst

ภาคผนวก ง · คำถามวิจัยที่ยังเปิด

1. Liver Qi stagnation มี biological correlate ชัดเจนหรือไม่? — สมมติฐาน: HPA dysregulation, autonomic imbalance, gut-brain axis. ต้องการ systems biology research
2. สมุนไพรจีน + warfarin: ความถี่ที่ต้อง monitor INR? — ปัจจุบันไม่มี guideline ชัดเจน; แนะนำ INR ที่ 1, 2 สัปดาห์, 1 เดือน หากเริ่มสมุนไพรใหม่
3. TCM มีผลต่อ Long COVID/Post-COVID asthenia หรือไม่? — มี RCTs จากจีน positive แต่ quality ปานกลาง; ขาด well-designed Western RCT
4. Quality assurance สำหรับ imported Chinese herbs ในไทย? — ขาด systematic surveillance heavy metals/adulteration; ควรร่วมมือกับ TFDA
5. TCM ในบทบาท T2DM remission/long-term hard outcomes? — Berberine มี HbA1c benefit แต่ขาด long-term CV outcome studies
6. Acupuncture ป้องกัน stroke recurrence? — มีหลักฐาน motor recovery แต่ primary/secondary prevention ยังไม่ชัดเจน

บรรณานุกรม

ตำราหลัก (Major textbooks)

1. Maciocia G. The Foundations of Chinese Medicine: A Comprehensive Text. 3rd ed. Edinburgh: Elsevier; 2015.
2. Maciocia G. Diagnosis in Chinese Medicine: A Comprehensive Guide. 2nd ed. Elsevier; 2018.
3. Maciocia G. The Practice of Chinese Medicine. 2nd ed. Elsevier; 2008.
4. Maciocia G. The Psyche in Chinese Medicine. Elsevier; 2009.
5. Bensky D, Clavey S, Stoger E. Chinese Herbal Medicine: Materia Medica. 3rd ed. Seattle: Eastland Press; 2004.
6. Bensky D, Barolet R, Scheid V. Chinese Herbal Medicine: Formulas & Strategies. 2nd ed. Eastland Press; 2009.
7. Deadman P, Al-Khafaji M, Baker K. A Manual of Acupuncture. 2nd ed. JCM Publications; 2007.
8. Kaptchuk TJ. The Web That Has No Weaver: Understanding Chinese Medicine. 2nd ed. Contemporary Books; 2000.
9. Hammer L. Chinese Pulse Diagnosis: A Contemporary Approach. Eastland Press; 2005.
10. Unschuld PU. Medicine in China: A History of Ideas. University of California Press; 2010.

คัมภีร์ดั้งเดิม (Classical sources)

11. Huang Di Nei Jing (黄帝内经) — Yellow Emperor's Inner Canon. Han Dynasty compilation (c. 100 BCE – 100 CE). 2 ภาค: Su Wen + Ling Shu. แปลโดย Unschuld (UC Press).
12. Zhang Zhongjing. Shang Han Lun (伤寒论) — Treatise on Cold Damage Disorders. c. 220 CE.
13. Zhang Zhongjing. Jin Gui Yao Lue (金匮要略) — Essential Prescriptions of the Golden Cabinet. c. 220 CE.
14. Wu Jutong. Wen Bing Tiao Bian (温病条辨) — Systematic Differentiation of Warm Diseases. 1798.
15. Wang Qingren. Yi Lin Gai Cuo (医林改错) — Correcting the Errors in the Forest of Medicine. 1830.

Government + Standards

16. Chinese Pharmacopoeia Commission. Pharmacopoeia of the People's Republic of China. Vol 1: Traditional Chinese Medicine. 2020 ed.
17. WHO. WHO Traditional Medicine Strategy 2014-2023. Geneva: WHO; 2013.
18. WHO Western Pacific Regional Office. WHO International Standard Terminologies on Traditional Medicine in the Western Pacific Region. 2007.
19. WHO. WHO Standard Acupuncture Point Locations in the Western Pacific Region. 2008.
20. NIH Consensus Statement on Acupuncture. JAMA. 1998;280(17):1518-1524.

Major reviews + RCTs

21. Vickers AJ, Cronin AM, Maschino AC, et al. Acupuncture for chronic pain: individual patient data meta-analysis. Arch Intern Med. 2012;172(19):1444-53.
22. Izzo AA, Ernst E. Interactions between herbal medicines and prescribed drugs: a systematic review. Drugs. 2009;69(13):1777-98.
23. Saper RB, Phillips RS, Sehgal A, et al. Lead, mercury, and arsenic in US- and Indian-manufactured Ayurvedic medicines sold via the Internet. JAMA. 2008;300(8):915-23.
24. Chan TY. Aconitine poisoning: a global perspective. Clin Toxicol (Phila). 2009;47(4):279-85.
25. Lin L, Ni B, Lin H, et al. Hepatotoxicity from Polygonum multiflorum: a systematic review. World J Hepatol. 2015;7(15):1962-1972.
26. Geng J, Dong J, Ni H, et al. Ginseng for cognition. Cochrane Database Syst Rev. 2010;(12):CD007769.
27. Coyle ME, Smith CA, Peat B. Cephalic version by moxibustion for breech presentation. Cochrane Database Syst Rev. 2012;(5):CD003928.
28. Pittler MH, Guo R, Ernst E. Hawthorn extract for treating chronic heart failure. Cochrane Database Syst Rev. 2008;(1):CD005312.
29. Lee A, Chan SK, Fan LT. Stimulation of the wrist acupuncture point PC6 for preventing postoperative nausea and vomiting. Cochrane Database Syst Rev. 2015;(11):CD003281.
30. Matthews A, Haas DM, O'Mathúna DP, Dowswell T. Interventions for nausea and vomiting in early pregnancy. Cochrane Database Syst Rev. 2014;(3):CD007575.
31. Wu T, Ni J, Wei J. Danshen (Chinese medicinal herb) preparations for acute ischaemic stroke. Cochrane Database Syst Rev. 2007;(2):CD004295.
32. Hu K, Guan WJ, Bi Y, et al. Efficacy and safety of Lianhua Qingwen capsules for COVID-19. Phytomedicine. 2021;85:153242.
33. Zhang HW, Lin ZX, Xu C, Leung C, Chan LS. Astragalus (a traditional Chinese medicine) for treating chronic kidney disease. Cochrane Database Syst Rev. 2014;(10):CD008369.
34. Lan J, Zhao Y, Dong F, et al. Meta-analysis of berberine for diabetes mellitus and dyslipidemia. J Ethnopharmacol. 2015;161:69-81.
35. Yin J, Xing H, Ye J. Efficacy of berberine in patients with type 2 diabetes. Metabolism. 2008;57(5):712-17.
36. Chan TY. Interaction between warfarin and danshen. Ann Pharmacother. 2001;35(4):501-04.
37. Page RL, Lawrence JD. Potentiation of warfarin by dong quai. Pharmacotherapy. 1999;19(7):870-76.
38. Lam AY, Elmer GW, Mohutsky MA. Possible interaction between warfarin and Lycium barbarum L. Ann Pharmacother. 2001;35(10):1199-201.
39. Itoh S, Marutani K, Nishijima T, et al. Liver injuries induced by herbal medicine, syo-saiko-to. Lancet. 1995;346(8985):1336.
40. Sato A, Toyoshima M, Kondo A, et al. Pneumonitis induced by the herbal medicine Sho-saiko-to. Lancet. 1997;349:1638-39.
41. Han JS. Acupuncture: neuropeptide release produced by electrical stimulation of different frequencies. Trends Neurosci. 2003;26(1):17-22.
42. Goldman N, Chen M, Fujita T, et al. Adenosine A1 receptors mediate local anti-nociceptive effects of acupuncture. Nat Neurosci. 2010;13(7):883-88.
43. Langevin HM, Yandow JA. Relationship of acupuncture points and meridians to connective tissue planes. Anat Rec. 2002;269(6):257-65.
44. Olukoga A, Donaldson D. Liquorice and its health implications. J R Soc Promot Health. 2000;120(2):83-89.
45. Cao H, Li X, Liu J. An updated review of the efficacy of cupping therapy. PLoS One. 2012;7(2):e31793.
46. Nielsen A, Knoblauch NT, Dobos GJ, Michalsen A, Kaptchuk TJ. The effect of Gua Sha treatment on the microcirculation of surface tissue. Explore (NY). 2007;3(5):456-66.

Online resources

• Memorial Sloan Kettering. About Herbs Database. Available: mskcc.org/.../herbs
• NCCIH (NIH). Complementary, Alternative, or Integrative Health. Available: nccih.nih.gov
• Cochrane Library. Cochrane Reviews of Traditional Chinese Medicine.

---